Protokol nke Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo gbasara Ikike Ụmụnwaanyị nọ n'Afrịka (Protokol Maputo)

Okwu Mmalite

Mba ndị sonyere na Protokol a (States Parties),

EBE HA LEBARA ANYA na Atiku 66 nke Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo (African Charter on Human and Peoples' Rights) kwadoro ka e mee protokol ma ọ bụ nkwekọrịta pụrụ iche, ma ọ dị mkpa, iji gbakwunye n'iwu dị n'Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka, nakwa na Mgbakọ Ndịisi Steeti na Gọọmenti nke Nzukọ Njikọta Afrịka (Organization of African Unity), mgbe ọ zụkọrọ na Nzukọ Nkịtị nke Iri Atọ na Otu ya n'Addis Ababa, Etiopia, na June 1995, jiri mkpebi AHG/Res.240 (XXXI) kwado ndụmọdụ nke Kọmịshọn Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo (African Commission on Human and Peoples' Rights) ka e dee Protokol gbasara Ikike Ụmụnwaanyị nọ n'Afrịka;

EBE HA LEBARA ANYA na Atiku 2 nke Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo guzobere ụkpụrụ nke ịghara ịkpa ókè (non-discrimination) n'ihi agbụrụ, otu agbụrụ, ụcha akpụkpọ ahụ, nwoke na nwaanyị (sex), asụsụ, okpukpe, echiche ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma ọ bụ echiche ọ bụla ọzọ, mba na ọkwa mmadụ si na ya pụta n'obodo, akụ na ụba, ọmụmụ ma ọ bụ ọnọdụ ọ bụla ọzọ;

EBE HA LEBAKWARA ANYA na Atiku 18 nke Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo na-akpọ Mba niile Sonyere oku ka ha kpochapụ ụdị ịkpa ókè ọ bụla megide ụmụnwaanyị, ma hụ na e chebere ikike ụmụnwaanyị dịka e kwuru n'okwu nkwupụta na ọgbụgba-ndụ mba ụwa;

EBE HA HỤRỤ na Atiku 60 na 61 nke Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo nabatara ngwa ikike mmadụ nke mpaghara na nke mba ụwa, nakwa omume ndị Afrịka kwekọrọ n'ụkpụrụ mba ụwa gbasara ikike mmadụ na nke ndị obodo, dịka ihe ndabere dị mkpa maka itinye n'ọrụ na ịkọwa Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka;

EBE HA CHETARA na a nabatala ma kwe nkwa ikike ụmụnwaanyị na ngwa ikike mmadụ niile nke mba ụwa, karịsịa Nkwupụta Ụwa Niile maka Ikike Mmadụ (Universal Declaration of Human Rights), Ọgbụgba-ndụ Mba Ụwa maka Ikike Obodo na Ikike Ndọrọ Ndọrọ Ọchịchị (International Covenant on Civil and Political Rights), Ọgbụgba-ndụ Mba Ụwa maka Ikike Akụ na Ụba, Ikike Ọha na Ikike Omenaala (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights), Ọgbụgba-ndụ maka Mkpochapụ Ụdị Ịkpa Ókè Niile Megide Ụmụnwaanyị (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women, CEDAW) na Protokol Nhọrọ ya (Optional Protocol), Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka maka Ikike na Ọdịmma Nwatakịrị (African Charter on the Rights and Welfare of the Child), na ọgbụgba-ndụ na nkwekọrịta ndị ọzọ niile nke mba ụwa na nke mpaghara metụtara ikike ụmụnwaanyị, dịka ikike mmadụ a na-apụghị ịnapụ mmadụ, ndị dabeere n'ibe ha, ndị a na-apụghị ikewa ekewa;

EBE HA HỤRỤ na e kwusiri ike ọzọ ikike ụmụnwaanyị na ọrụ dị mkpa ụmụnwaanyị na-arụ na mmepe na Atụmatụ Omume nke Mba Ụwa Jikọrọ Aka (United Nations Plans of Action) gbasara Gburugburu Ebe Obibi na Mmepe na 1992, gbasara Ikike Mmadụ na 1993, gbasara Ọnụ Ọgụgụ Mmadụ na Mmepe na 1994, na gbasara Mmepe Ọha na 1995;

EBE HA CHETAKWARA Mkpebi 1325 (2000) nke Kansụl Nchekwa nke Mba Ụwa Jikọrọ Aka (United Nations Security Council Resolution 1325) gbasara ọrụ Ụmụnwaanyị n'ịkwalite udo na nchekwa;

EBE HA KWUSIRI IKE ỌZỌ ụkpụrụ nke ịkwalite nha anya n'etiti nwoke na nwaanyị (gender equality) dịka e guzobere ya n'Iwu Ntọala nke Njikọ Afrịka (Constitutive Act of the African Union), nakwa na Mmekọrịta Ọhụrụ maka Mmepe Afrịka (New Partnership for Africa's Development, NEPAD), na Nkwupụta, Mkpebi na Ntụziaka ndị metụtara ya, bụ ndị na-egosi nkwa Steeti ndị Afrịka kwere ịhụ na ụmụnwaanyị Afrịka sonyere n'ụzọ zuru oke dịka ndị mmekọ hà nhata na mmepe Afrịka;

EBE HA HỤKWARA na Atụmatụ Omume Afrịka (African Platform for Action) na Nkwupụta Dakar nke 1994 (Dakar Declaration), nakwa Atụmatụ Omume Beijing nke 1995 (Beijing Platform for Action), na-akpọ Mba niile Otu nke Mba Ụwa Jikọrọ Aka, ndị kwere nkwa siri ike itinye ha n'ọrụ, ka ha mee ihe doro anya iji lebakwuo anya n'ikike mmadụ nke ụmụnwaanyị, iji kpochapụ ụdị ịkpa ókè niile na ụdị ime ihe ike niile dabeere na nwoke na nwaanyị (gender-based violence) megide ụmụnwaanyị;

EBE HA NABATARA ọrụ dị oke mkpa ụmụnwaanyị na-arụ n'ichekwa ụkpụrụ ndị Afrịka dabeere n'ụkpụrụ nke nha anya, udo, nnwere onwe, ugwu mmadụ, ikpe ziri ezi, ịdị n'otu na ọchịchị onye kwuo uche ya;

EBE HA NA-ECHETA Mkpebi, Nkwupụta, Ndụmọdụ, Ntụziaka, Ọgbụgba-ndụ na Ngwa ndị ọzọ nke Mpaghara na nke Obere Mpaghara metụtara ya, bụ ndị e mere iji kpochapụ ụdị ịkpa ókè niile na iji kwalite nha anya n'etiti ụmụnwaanyị na ụmụnwoke;

EBE OBI NA-AKPA HA na, n'agbanyeghị na ọtụtụ Mba Sonyere akwadola (ratification) Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo na ngwa ikike mmadụ ndị ọzọ nke mba ụwa, ma kwee nkwa siri ike ikpochapụ ụdị ịkpa ókè niile na omenaala na-emerụ ahụ megide ụmụnwaanyị, ụmụnwaanyị nọ n'Afrịka ka na-aga n'ihu ịbụ ndị ịkpa ókè na omenaala na-emerụ ahụ na-emetụta;

EBE O DOKWASỊRỊ HA ANYA na omume ọ bụla na-egbochi ma ọ bụ na-etinye uto nkịtị n'ihe ize ndụ, ma na-emetụta mmepe anụ ahụ na nke uche nke ụmụnwaanyị na ụmụ agbọghọ, kwesịrị ka a katọọ ya ma kpochapụ ya;

EBE HA KPEBISIRI IKE ịhụ na a na-akwalite, mezuo ma chekwaa ikike ụmụnwaanyị, iji mee ka ha nwee ike ịnụ ụtọ ikike mmadụ ha niile n'ụzọ zuru oke;

EKWEKỌRỌLA HA DỊKA NDỊ A:

Atiku 1: Nkọwa Okwu

Maka ebumnuche Protokol a:

a) "Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka" pụtara Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo;

b) "Kọmịshọn Afrịka" pụtara Kọmịshọn Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo;

c) "Mgbakọ" pụtara Mgbakọ Ndịisi Steeti na Gọọmenti nke Njikọ Afrịka;

d) "AU" pụtara Njikọ Afrịka (African Union);

e) "Iwu Ntọala" pụtara Iwu Ntọala nke Njikọ Afrịka (Constitutive Act of the African Union);

f) "Ịkpa ókè megide ụmụnwaanyị" pụtara ọdịiche ọ bụla, mwepụ ma ọ bụ mgbochi, ma ọ bụ ụzọ ọ bụla e si emeso mmadụ n'ụzọ dị iche nke dabeere na nwoke na nwaanyị, nke ebumnuche ya ma ọ bụ nsonaazụ ya na-emebi ma ọ bụ na-ebibi nnabata, ịnụ ụtọ ma ọ bụ iji ikike mmadụ na nnwere onwe ndị bụ isi nke ụmụnwaanyị, n'agbanyeghị ọnọdụ alụmdi na nwunye ha, n'akụkụ niile nke ndụ;

g) "Omenaala na-emerụ ahụ" (Harmful Practices) pụtara omume niile, àgwà niile na/ma ọ bụ omenaala niile na-emetụta n'ụzọ ọjọọ ikike ndị bụ isi nke ụmụnwaanyị na ụmụ agbọghọ, dịka ikike ha inwe ndụ, ahụike, ugwu mmadụ, agụmakwụkwọ na ịdị ọcha nke anụ ahụ ha;

h) "NEPAD" pụtara Mmekọrịta Ọhụrụ maka Mmepe Afrịka nke Mgbakọ guzobere;

i) "Mba Sonyere" pụtara Mba ndị sonyere na Protokol a;

j) "Ime ihe ike megide ụmụnwaanyị" pụtara omume niile e mere megide ụmụnwaanyị nke na-ebute ma ọ bụ nwere ike ibute ha mmerụ ahụ, mmerụ mmekọahụ, mmerụ uche na mmerụ akụ na ụba, gụnyere iyi egwu ime ụdị omume ndị a; ma ọ bụ itinye mgbochi aka ike ma ọ bụ ịnapụ ha nnwere onwe ndị bụ isi na ndụ nzuzo ma ọ bụ ndụ ọha, n'oge udo na n'oge ọgụ ngwa agha ma ọ bụ agha;

k) "Ụmụnwaanyị" pụtara ndị mmadụ bụ nwaanyị, gụnyere ụmụ agbọghọ.

Atiku 2: Mkpochapụ Ịkpa Ókè Megide Ụmụnwaanyị

1. Mba Sonyere ga-alụso ụdị ịkpa ókè niile megide ụmụnwaanyị ọgụ site n'usoro iwu, usoro ụlọ ọrụ na usoro ndị ọzọ kwesịrị ekwesị. N'ihe a, ha ga:

a) tinye n'iwu ntọala mba ha (constitution) na ngwa iwu ndị ọzọ, ma ọ bụrụ na e meghị ya, ụkpụrụ nke nha anya n'etiti ụmụnwaanyị na ụmụnwoke, ma hụ na e tinyere ya n'ọrụ n'ezie;

b) mepụta ma tinye n'ọrụ n'ezie usoro iwu ma ọ bụ usoro nhazi kwesịrị ekwesị, gụnyere ndị na-amachibido ma na-egbochi ụdị ịkpa ókè niile, karịsịa omenaala na-emerụ ahụ ndị na-etinye ahụike na ọdịmma ụmụnwaanyị n'ozuzu n'ihe ize ndụ;

c) tinye echiche nwoke na nwaanyị (gender perspective) na mkpebi amụma ha, iwu ha, atụmatụ mmepe ha, mmemme ha na ọrụ ha, nakwa n'akụkụ ndị ọzọ niile nke ndụ;

d) mee ihe mgbazi na ihe nkwalite (corrective and positive action) n'ebe ndị ịkpa ókè megide ụmụnwaanyị ka dị n'iwu na n'ezie;

e) kwado atụmatụ mpaghara obodo, nke mba, nke mpaghara na nke kọntinent e mere iji kpochapụ ụdị ịkpa ókè niile megide ụmụnwaanyị.

2. Mba Sonyere ga-ekwe nkwa ịgbanwe usoro omume ọha na omenaala nke ụmụnwaanyị na ụmụnwoke site n'agụmakwụkwọ ọha, ozi, na atụmatụ agụmakwụkwọ na nkwurịta okwu, iji kpochapụ omenaala na ọdịnala na-emerụ ahụ na omume ndị ọzọ niile dabeere n'echiche na otu nwoke ma ọ bụ nwaanyị dị ala ma ọ bụ dị elu karịa nke ọzọ, ma ọ bụ n'ọrụ e kenyere ụmụnwaanyị na ụmụnwoke n'echiche e jidesiri ike (stereotyped roles).

Atiku 3: Ikike Inwe Ugwu Mmadụ

1. Nwaanyị ọ bụla ga-enwe ikike nke ugwu mmadụ dị n'ime mmadụ ọ bụla, nakwa ikike ka a nabata ma chekwaa ikike mmadụ ya na ikike iwu ya.

2. Nwaanyị ọ bụla ga-enwe ikike ka a sọpụrụ ya dịka mmadụ, nakwa ikike ịzụlite àgwà ya n'onwe ya n'enweghị mgbochi.

3. Mba Sonyere ga-anabata ma tinye n'ọrụ usoro kwesịrị ekwesị iji machibido ụzọ ọ bụla e si erigbu ụmụnwaanyị ma ọ bụ e si eweda ha n'ala.

4. Mba Sonyere ga-anabata ma tinye n'ọrụ usoro kwesịrị ekwesị iji hụ na e chebere ikike nwaanyị ọ bụla ka a sọpụrụ ugwu ya, nakwa nchekwa ụmụnwaanyị pụọ n'ụdị ime ihe ike niile, karịsịa ime ihe ike mmekọahụ na ime ihe ike n'okwu ọnụ.

Atiku 4: Ikike Inwe Ndụ, Ịdị Ọcha na Nchekwa nke Onwe Mmadụ

1. Nwaanyị ọ bụla ga-enwe ikike ka a sọpụrụ ndụ ya, ịdị ọcha nke onwe ya na nchekwa nke onwe ya. A ga-amachibido ụdị erigbu niile, na ntaramahụhụ na mmeso obi ọjọọ, nke na-adịghị ka mmadụ ma ọ bụ nke na-eweda mmadụ n'ala.

2. Mba Sonyere ga-eme usoro kwesịrị ekwesị ma dị irè iji:

a) mepụta ma mezuo iwu na-amachibido ụdị ime ihe ike niile megide ụmụnwaanyị, gụnyere mmekọahụ a na-achọghị ma ọ bụ mmekọahụ a manyere mmadụ, ma ime ihe ike ahụ ọ̀ mere na nzuzo ma ọ bụ n'ihu ọha;

b) nabata usoro iwu, usoro nchịkwa, usoro ọha na usoro akụ na ụba ndị ọzọ dị mkpa iji hụ na e gbochiri, taa ahụhụ ma kpochapụ ụdị ime ihe ike niile megide ụmụnwaanyị;

c) chọpụta ihe na-ebute ime ihe ike megide ụmụnwaanyị na nsonaazụ ya, ma mee usoro kwesịrị ekwesị iji gbochie ma kpochapụ ụdị ime ihe ike ahụ;

d) jiri ike kwalite agụmakwụkwọ udo site n'usoro ọmụmụ na nkwurịta okwu ọha, iji kpochapụ ihe ndị dị na nkwenye, omenaala na echiche e jidesiri ike nke ọdịnala na omenaala, bụ ndị na-eme ka ime ihe ike megide ụmụnwaanyị dị ka ihe ziri ezi ma na-akawanye ịdịgide ya na nnabata ya;

e) taa ndị na-eme ihe ike megide ụmụnwaanyị ahụhụ, ma tinye n'ọrụ mmemme maka mweghachi (rehabilitation) ụmụnwaanyị ndị ọ metụtara;

f) guzobe usoro na ọrụ dị mfe ịnweta maka ozi dị irè, mweghachi na nkwụghachi (reparation) maka ndị ime ihe ike megide ụmụnwaanyị metụtara;

g) gbochie ma katọọ ịzụ ahịa ụmụnwaanyị (trafficking), kpee ndị na-azụ ụdị ahịa ahụ ikpe, ma chebe ụmụnwaanyị ndị nọ n'ihe ize ndụ karịa;

h) machibido nnwale ọgwụ ma ọ bụ nnwale sayensị niile a na-eme n'ahụ ụmụnwaanyị n'enweghị nkwenye ha nke ha ji ihe ọmụma nye (informed consent);

i) nye ego mmefu ego (budget) na akụ ndị ọzọ zuru oke maka itinye n'ọrụ na nlekọta omume e mere iji gbochie ma kpochapụ ime ihe ike megide ụmụnwaanyị;

j) hụ na, na mba ndị ka nwere ntaramahụhụ ọnwụ, a gaghị egbu ụmụnwaanyị dị ime ma ọ bụ ndị na-enye nwa ara n'ihi ikpe ọnwụ;

k) hụ na ụmụnwaanyị na ụmụnwoke nwere ikike hà nhata n'ịnweta usoro e ji ekpebi ọnọdụ onye gbapụrụ agbapụ (refugee status), nakwa na ụmụnwaanyị gbapụrụ agbapụ na-enweta nchekwa na uru zuru oke e kwere nkwa ha n'okpuru iwu mba ụwa gbasara ndị gbapụrụ agbapụ (international refugee law), gụnyere akwụkwọ njirimara nke ha na akwụkwọ ndị ọzọ.

Atiku 5: Mkpochapụ Omenaala Na-emerụ Ahụ

Mba Sonyere ga-amachibido ma katọọ ụdị omenaala na-emerụ ahụ niile na-emetụta ikike mmadụ nke ụmụnwaanyị n'ụzọ ọjọọ, nke megidekwara ụkpụrụ mba ụwa a nabatara. Mba Sonyere ga-eme usoro iwu na usoro ndị ọzọ niile dị mkpa iji kpochapụ omenaala ndị ahụ, gụnyere:

a) ime ka ọha mara gbasara omenaala na-emerụ ahụ n'akụkụ niile nke obodo site n'ozi, agụmakwụkwọ n'ụlọ akwụkwọ na nke na-abụghị n'ụlọ akwụkwọ, na mmemme ịgakwuru ndị mmadụ;

b) mmachibido, site n'usoro iwu nwere ntaramahụhụ, ụdị ibì ụmụnwaanyị ugwu (female genital mutilation) niile, ịkpụ ahụ akara (scarification), ime ka ndị dọkịta ma ọ bụ ndị ọrụ ahụike ndị ọzọ na-ebì ụmụnwaanyị ugwu (medicalisation and para-medicalisation), na omenaala ndị ọzọ niile, iji kpochapụ ha;

c) inye nkwado dị mkpa nye ndị omenaala na-emerụ ahụ metụtara site n'ọrụ ndị bụ isi dịka ọrụ ahụike, nkwado iwu na nke ụlọ ikpe, ndụmọdụ gbasara mmụọ na uche, nakwa ọzụzụ aka ọrụ iji mee ka ha nwee ike ịkwado onwe ha;

d) nchekwa ụmụnwaanyị nọ n'ihe ize ndụ nke ịbụ ndị a ga-emeso omenaala na-emerụ ahụ, ma ọ bụ ụdị ime ihe ike, mmegbu na enweghị ndidi ọ bụla ọzọ.

Atiku 6: Alụmdi na Nwunye

Mba Sonyere ga-ahụ na ụmụnwaanyị na ụmụnwoke nwere ikike hà nhata, nakwa na a na-ewere ha dịka ndị mmekọ hà nhata n'alụmdi na nwunye. Ha ga-emepụta usoro iwu mba kwesịrị ekwesị iji kwe nkwa na:

a) alụmdi na nwunye ọ bụla agaghị eme n'enweghị nkwenye zuru oke nke onye ọ bụla n'ime ha abụọ, nke ha nyere n'onwe ha;

b) afọ kacha nta nwaanyị ga-alụ di bụ afọ 18;

c) a na-agba ume ka ịlụ otu nwunye (monogamy) bụrụ ụdị alụmdi na nwunye a kacha họrọ, nakwa na a na-akwalite ma chekwaa ikike ụmụnwaanyị n'alụmdi na nwunye na n'ezinaụlọ, gụnyere na mmekọrịta alụmdi na nwunye nke ịlụ ọtụtụ nwunye (polygamous);

d) a ga-ede alụmdi na nwunye ọ bụla n'akwụkwọ ma debanye ya aha dịka iwu mba si dị, ka iwu wee nabata ya;

e) di na nwunye ga-ahọrọ, site na nkwekọrịta ha abụọ, usoro akụ na ụba alụmdi na nwunye ha (matrimonial regime) na ebe obibi ha;

f) nwaanyị lụrụ di ga-enwe ikike idowe aha nna ya (maiden name), iji ya otú masịrị ya, ma ọ̀ bụ ya na aha di ya ọnụ ma ọ bụ iche iche;

g) nwaanyị ga-enwe ikike idowe ịbụ nwa amaala mba ya ma ọ bụ inweta ịbụ nwa amaala mba di ya;

h) nwaanyị na nwoke ga-enwe ikike hà nhata gbasara ịbụ nwa amaala mba ụmụ ha, belụsọ ebe nke a megidere iwu dị n'iwu mba ma ọ bụ megide ọdịmma nchekwa mba;

i) nwaanyị na nwoke ga-ejikọ aka chekwaa ọdịmma ezinaụlọ, chebe ma zụọ ụmụ ha;

j) n'oge alụmdi na nwunye ya, nwaanyị ga-enwe ikike inweta akụ nke ya, na ilekọta ma chịkwaa ya n'enweghị mgbochi.

Atiku 7: Nkewa, Ịgba Alụkwaghịm na Mkpochapụ Alụmdi na Nwunye

Mba Sonyere ga-emepụta iwu kwesịrị ekwesị iji hụ na ụmụnwaanyị na ụmụnwoke nwere otu ikike ahụ ma ọ bụrụ nkewa (separation), ịgba alụkwaghịm (divorce) ma ọ bụ mkpochapụ alụmdi na nwunye (annulment). N'ihe a, ha ga-ahụ na:

a) nkewa, ịgba alụkwaghịm ma ọ bụ mkpochapụ alụmdi na nwunye ga-eme site n'iwu ụlọ ikpe;

b) ụmụnwaanyị na ụmụnwoke ga-enwe otu ikike ahụ ịrịọ nkewa, ịgba alụkwaghịm ma ọ bụ mkpochapụ alụmdi na nwunye;

c) ma ọ bụrụ nkewa, ịgba alụkwaghịm ma ọ bụ mkpochapụ alụmdi na nwunye, ụmụnwaanyị na ụmụnwoke ga-enwe ikike na ọrụ hà nhata n'ebe ụmụ ha nọ. N'ọnọdụ ọ bụla, a ga-enye ọdịmma ụmụaka mkpa kacha elu;

d) ma ọ bụrụ nkewa, ịgba alụkwaghịm ma ọ bụ mkpochapụ alụmdi na nwunye, ụmụnwaanyị na ụmụnwoke ga-enwe ikike ikekọrịta n'ụzọ ziri ezi akụ ha nwekọrọ ọnụ nke si n'alụmdi na nwunye ahụ pụta.

Atiku 8: Ịnweta Ikpe Ziri Ezi na Nchekwa Hà Nhata n'Ihu Iwu

Ụmụnwaanyị na ụmụnwoke hà nhata n'ihu iwu, ha ga-enwekwa ikike inweta nchekwa na uru hà nhata nke iwu. Mba Sonyere ga-eme usoro niile kwesịrị ekwesị iji hụ:

a) na ụmụnwaanyị na-enweta n'ezie ọrụ ụlọ ikpe na ọrụ iwu, gụnyere enyemaka iwu (legal aid);

b) nkwado nye atụmatụ mpaghara obodo, nke mba, nke mpaghara na nke kọntinent e mere iji mee ka ụmụnwaanyị nweta ọrụ iwu, gụnyere enyemaka iwu;

c) nguzobe ụlọ agụmakwụkwọ zuru oke na usoro ndị ọzọ kwesịrị ekwesị, na-elebara ụmụnwaanyị anya karịsịa, nakwa iji mee ka onye ọ bụla mata ikike ụmụnwaanyị;

d) na e nyere ụlọ ọrụ na-ahụ maka mmezu iwu n'ọkwa niile ngwa iji kọwaa ma mezuo n'ezie ikike nha anya n'etiti nwoke na nwaanyị;

e) na ụmụnwaanyị nọchiri anya hà nhata n'ụlọ ikpe (judiciary) na n'ụlọ ọrụ na-ahụ maka mmezu iwu;

f) mgbanwe iwu na omume ndị dị ugbu a na-akpa ókè, iji kwalite ma chekwaa ikike ụmụnwaanyị.

Atiku 9: Ikike Isonye na Ndọrọ Ndọrọ Ọchịchị na Usoro Mkpebi

1. Mba Sonyere ga-eme ihe nkwalite pụrụ iche iji kwalite ọchịchị ebe mmadụ niile na-ekere òkè na isonye hà nhata nke ụmụnwaanyị na ndụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke mba ha, site n'usoro nkwalite pụrụ iche (affirmative action), iwu mba na-enye ohere, na usoro ndị ọzọ, iji hụ na:

a) ụmụnwaanyị na-esonye na ntuli aka niile n'enweghị ịkpa ókè ọ bụla;

b) ụmụnwaanyị nọchiri anya hà nhata na ụmụnwoke n'ọkwa niile n'usoro ntuli aka niile;

c) ụmụnwaanyị bụ ndị mmekọ hà nhata na ụmụnwoke n'ọkwa niile nke imepụta na itinye n'ọrụ amụma Steeti na mmemme mmepe.

2. Mba Sonyere ga-ahụ na ọnụ ọgụgụ na irè nke nnọchite anya na isonye ụmụnwaanyị n'ọkwa niile nke mkpebi na-abawanye.

Atiku 10: Ikike Inwe Udo

1. Ụmụnwaanyị nwere ikike ibi ndụ n'udo, nakwa ikike isonye n'ịkwalite na idowe udo.

2. Mba Sonyere ga-eme usoro niile kwesịrị ekwesị iji hụ na isonye ụmụnwaanyị na-abawanye:

a) na mmemme agụmakwụkwọ maka udo na omenaala udo;

b) n'usoro na nhazi maka mgbochi, nlekọta na idozi esemokwu n'ọkwa mpaghara obodo, mba, mpaghara, kọntinent na mba ụwa;

c) na nhazi mkpebi nke mpaghara obodo, nke mba, nke mpaghara, nke kọntinent na nke mba ụwa iji hụ na e nyere nchekwa anụ ahụ, uche, ọha na iwu nye ndị na-achọ mgbaba (asylum seekers), ndị gbapụrụ agbapụ, ndị lọtara alọta na ndị a chụpụrụ n'ebe obibi ha, karịsịa ụmụnwaanyị;

d) n'ọkwa niile nke nhazi e guzobere maka nlekọta ogige na ebe obibi nke ndị na-achọ mgbaba, ndị gbapụrụ agbapụ, ndị lọtara alọta na ndị a chụpụrụ n'ebe obibi ha, karịsịa ụmụnwaanyị;

e) n'akụkụ niile nke ịhazi atụmatụ, imepụta na itinye n'ọrụ nrụgharị na mweghachi mgbe esemokwu gachara.

3. Mba Sonyere ga-eme usoro dị mkpa iji belata nke ukwuu mmefu ego ndị agha, ma tinye ya na mmefu ego maka mmepe ọha n'ozuzu, na nkwalite ụmụnwaanyị karịsịa.

Atiku 11: Nchekwa Ụmụnwaanyị n'Ọgụ Ngwa Agha

1. Mba Sonyere kwere nkwa ịsọpụrụ ma hụ na a na-asọpụrụ iwu nke iwu mba ụwa gbasara enyemaka mmadụ (international humanitarian law) ndị metụtara ọnọdụ ọgụ ngwa agha, bụ ndị na-emetụta ndị bi n'obodo, karịsịa ụmụnwaanyị.

2. Mba Sonyere ga-echebe, dịka ọrụ dịịrị ha n'okpuru iwu mba ụwa gbasara enyemaka mmadụ si dị, ndị nkịtị (civilians) gụnyere ụmụnwaanyị, n'agbanyeghị ndị obodo ha si na ya, ma ọ bụrụ na e nwee ọgụ ngwa agha.

3. Mba Sonyere kwere nkwa ichebe ụmụnwaanyị na-achọ mgbaba, ndị gbapụrụ agbapụ, ndị lọtara alọta na ndị a chụpụrụ n'ebe obibi ha n'ime mba ha (internally displaced persons) pụọ n'ụdị ime ihe ike niile, ndina n'ike (rape) na ụdị erigbu mmekọahụ ndị ọzọ, nakwa ịhụ na a na-ewere ụdị omume ndị ahụ dịka mpụ agha (war crimes), mgbukpọ agbụrụ (genocide) na/ma ọ bụ mpụ megide mmadụ niile (crimes against humanity), nakwa na a na-akpọta ndị mere ha n'ihu ụlọ ikpe mpụ nwere ikike.

4. Mba Sonyere ga-eme usoro niile dị mkpa iji hụ na ọ dịghị nwatakịrị, karịsịa ụmụ agbọghọ na-erubeghị afọ 18, na-esonye ozugbo n'ọgụ, nakwa na ọ dịghị nwatakịrị a na-ewe dịka onye agha.

Atiku 12: Ikike Inweta Agụmakwụkwọ na Ọzụzụ

1. Mba Sonyere ga-eme usoro niile kwesịrị ekwesị iji:

a) kpochapụ ụdị ịkpa ókè niile megide ụmụnwaanyị ma kwe nkwa ohere na ịnweta hà nhata n'agụmakwụkwọ na ọzụzụ;

b) kpochapụ echiche niile e jidesiri ike dị n'akwụkwọ ọgụgụ, usoro ọmụmụ na mgbasa ozi, ndị na-eme ka ịkpa ókè dị otú ahụ dịgide;

c) chebe ụmụnwaanyị, karịsịa nwa agbọghọ, pụọ n'ụdị mmegbu niile, gụnyere mkparị mmekọahụ (sexual harassment) n'ụlọ akwụkwọ na ụlọ agụmakwụkwọ ndị ọzọ, ma tinye ntaramahụhụ megide ndị na-eme ụdị omume ndị ahụ;

d) mee ka ụmụnwaanyị ndị a megburu ma ọ bụ ndị a kparịrị n'ụzọ mmekọahụ nweta ọrụ ndụmọdụ na mweghachi;

e) tinye nkuzi gbasara nha anya nwoke na nwaanyị na agụmakwụkwọ ikike mmadụ n'ọkwa niile nke usoro ọmụmụ, gụnyere ọzụzụ ndị nkuzi.

2. Mba Sonyere ga-eme ihe nkwalite pụrụ iche iji:

a) kwalite ịgụ na ide akwụkwọ n'etiti ụmụnwaanyị;

b) kwalite agụmakwụkwọ na ọzụzụ maka ụmụnwaanyị n'ọkwa niile na ngalaba ọmụmụ niile, karịsịa na sayensị na teknụzụ;

c) kwalite ndebanye aha na ndịgide ụmụ agbọghọ n'ụlọ akwụkwọ na ụlọ ọzụzụ ndị ọzọ, nakwa nhazi mmemme maka ụmụnwaanyị ndị kwụsịrị akwụkwọ n'oge na-erughị eru.

Atiku 13: Ikike Akụ na Ụba na Ọdịmma Ọha

Mba Sonyere ga-anabata ma mezuo usoro iwu na usoro ndị ọzọ iji kwe ụmụnwaanyị nkwa ohere hà nhata n'ọrụ, na nkwalite n'ọrụ, na ohere akụ na ụba ndị ọzọ. N'ihe a, ha ga:

a) kwalite nha anya n'ịnweta ọrụ;

b) kwalite ikike nke ụgwọ ọrụ hà nhata maka ọrụ nwere otu uru nye ụmụnwaanyị na ụmụnwoke;

c) hụ na e nwere nghọta doro anya (transparency) n'iwe ụmụnwaanyị n'ọrụ, ikwalite ha na ịchụpụ ha n'ọrụ, ma lụso mkparị mmekọahụ n'ebe ọrụ ọgụ ma taa ya ahụhụ;

d) kwe ụmụnwaanyị nkwa nnwere onwe ịhọrọ ọrụ ha, ma chebe ha pụọ n'erigbu ndị were ha n'ọrụ, bụ ndị na-emebi ma na-erigbu ikike ndị bụ isi ha dịka ọgbụgba-ndụ, iwu na usoro nhazi dị n'ọrụ si nabata ma kwe nkwa ha;

e) mepụta ọnọdụ iji kwalite ma kwado ọrụ na ọrụ akụ na ụba ụmụnwaanyị, karịsịa na ngalaba akụ na ụba na-adịghị n'usoro (informal sector);

f) guzobe usoro nchekwa na mkpuchi ọha (social insurance) maka ụmụnwaanyị na-arụ ọrụ na ngalaba akụ na ụba na-adịghị n'usoro, ma mee ka ha mata ka ha banye na ya;

g) webata afọ kacha nta maka ịrụ ọrụ ma machibido iwe ụmụaka na-erubeghị afọ ahụ n'ọrụ, ma machibido, lụso ọgụ ma taa ụdị erigbu ụmụaka niile ahụhụ, karịsịa nwa agbọghọ;

h) mee usoro dị mkpa iji nabata uru akụ na ụba nke ọrụ ụmụnwaanyị na-arụ n'ụlọ;

i) kwe nkwa ezumike ịmụ nwa (maternity leave) zuru oke, nke a na-akwụ ụgwọ, tupu ọmụmụ na mgbe ọmụmụ gachara, ma na ngalaba ndị nkeonwe ma na ngalaba ọha;

j) hụ na a na-etinye iwu ụtụ isi n'ọrụ n'otu ụzọ ahụ nye ụmụnwaanyị na ụmụnwoke;

k) nabata ma mezuo ikike ụmụnwaanyị na-anata ụgwọ ọnwa inweta otu alawansị na ikike ahụ e nyere ụmụnwoke na-anata ụgwọ ọnwa maka di ma ọ bụ nwunye ha na ụmụ ha;

l) nabata na nne na nna abụọ nwere ọrụ bụ isi nke ịzụlite na ime ka ụmụaka too, nakwa na nke a bụ ọrụ ọha nke Steeti na ngalaba ndị nkeonwe nwere ọrụ nke abụọ na ya;

m) mee usoro iwu na usoro nchịkwa dị irè iji gbochie erigbu na mmegbu ụmụnwaanyị na mgbasa ozi ahịa (advertising) na ihe ngosi gba ọtọ (pornography).

Atiku 14: Ikike Ahụike na Ikike Ọmụmụ

1. Mba Sonyere ga-ahụ na a na-asọpụrụ ma kwalite ikike ụmụnwaanyị inwe ahụike, gụnyere ahụike mmekọahụ na ahụike ọmụmụ (sexual and reproductive health). Nke a gụnyere:

a) ikike ịchịkwa ọmụmụ ha;

b) ikike ikpebi ma ha ga-amụ ụmụ, ọnụ ọgụgụ ụmụ ha ga-amụ na oge ha ga-ahapụ n'etiti ọmụmụ;

c) ikike ịhọrọ ụzọ ọ bụla e ji egbochi afọ ime (contraception);

d) ikike ichebe onwe ha na ka e chebe ha pụọ n'ọrịa a na-ebute site na mmekọahụ (sexually transmitted infections), gụnyere HIV/AIDS;

e) ikike ịmata ọnọdụ ahụike nke onwe ha na ọnọdụ ahụike onye mmekọ ha, karịsịa ma ọ bụrụ na ọrịa a na-ebute site na mmekọahụ, gụnyere HIV/AIDS, metụtara ya, dịka ụkpụrụ a nabatara n'ụwa niile na omume kacha mma si dị;

g) ikike inweta agụmakwụkwọ gbasara atụmatụ ezinaụlọ (family planning).

2. Mba Sonyere ga-eme usoro niile kwesịrị ekwesị iji:

a) nye ụmụnwaanyị ọrụ ahụike zuru oke, dị ọnụ ala ma dị mfe ịnweta, gụnyere mmemme ozi, agụmakwụkwọ na nkwurịta okwu, karịsịa ndị bi n'ime obodo (rural areas);

b) guzobe ma wusie ike ọrụ ahụike na nri ndị dị ugbu a tupu ọmụmụ, n'oge ọmụmụ na mgbe ọmụmụ gachara, maka ụmụnwaanyị n'oge ha dị ime na mgbe ha na-enye nwa ara;

c) chebe ikike ọmụmụ (reproductive rights) nke ụmụnwaanyị site n'ikwe ka e mee ime ọpụpụ n'usoro ọgwụ (medical abortion) n'ọnọdụ mwakpo mmekọahụ, ndina n'ike, mmekọahụ n'etiti ndị ikwu (incest), nakwa ebe ịga n'ihu na afọ ime ahụ na-etinye ahụike uche na ahụike anụ ahụ nke nne, ma ọ bụ ndụ nne ma ọ bụ nke nwa nọ n'afọ (foetus), n'ihe ize ndụ.

Atiku 15: Ikike Inwe Nchekwa Nri

Mba Sonyere ga-ahụ na ụmụnwaanyị nwere ikike inweta nri na-edozi ahụ ma zuru oke. N'ihe a, ha ga-eme usoro kwesịrị ekwesị iji:

a) mee ka ụmụnwaanyị nweta mmiri ọṅụṅụ dị ọcha, ihe e ji esi nri n'ụlọ, ala, na ngwa e ji emepụta nri na-edozi ahụ;

b) guzobe usoro nkesa na nchekwa nri zuru oke iji hụ na e nwere nchekwa nri (food security).

Atiku 16: Ikike Inwe Ụlọ Obibi Kwesịrị Ekwesị

Ụmụnwaanyị ga-enwe ikike ịnweta ụlọ obibi n'ụzọ hà nhata, nakwa ọnọdụ obibi kwesịrị ekwesị na gburugburu ebe obibi dị mma. Iji hụ na e mezuru ikike a, Mba Sonyere ga-enye ụmụnwaanyị, n'agbanyeghị ọnọdụ alụmdi na nwunye ha, ohere ịnweta ụlọ obibi kwesịrị ekwesị.

Atiku 17: Ikike Ibi na Gburugburu Omenaala Dị Mma

1. Ụmụnwaanyị ga-enwe ikike ibi na gburugburu omenaala dị mma (positive cultural context), nakwa isonye n'ọkwa niile n'ikpebi amụma omenaala.

2. Mba Sonyere ga-eme usoro niile kwesịrị ekwesị iji kwalite isonye ụmụnwaanyị n'imepụta amụma omenaala n'ọkwa niile.

Atiku 18: Ikike Ibi na Gburugburu Ebe Obibi Dị Mma ma Na-adịgide

1. Ụmụnwaanyị ga-enwe ikike ibi na gburugburu ebe obibi dị mma ma na-adịgide (healthy and sustainable environment).

2. Mba Sonyere ga-eme usoro niile kwesịrị ekwesị iji:

a) hụ na isonye ụmụnwaanyị na-abawanye n'ịhazi atụmatụ, nlekọta na nchekwa gburugburu ebe obibi, nakwa n'iji akụ okike eme ihe n'ụzọ na-adịgide, n'ọkwa niile;

b) kwalite nnyocha na itinye ego n'ụzọ ike ọhụrụ na nke na-adị ọhụrụ mgbe niile (renewable energy) na teknụzụ kwesịrị ekwesị, gụnyere teknụzụ ozi, ma mee ka ụmụnwaanyị nwee ike ịnweta ha na isonye n'ịchịkwa ha;

c) chebe ma mee ka usoro ihe ọmụma ụmụnwaanyị nke ala ha (indigenous knowledge systems) too;

d) hazie nlekọta, nhazi, nchekwa na mkpofu ahịhịa (waste) si n'ụlọ;

e) hụ na a na-agbaso ụkpụrụ kwesịrị ekwesị maka nchekwa, mbufe na mkpofu ahịhịa na-egbu egbu (toxic waste).

Atiku 19: Ikike Inwe Mmepe Na-adịgide

Ụmụnwaanyị ga-enwe ikike ịnụ ụtọ ikike ha nwere inwe mmepe na-adịgide (sustainable development) n'ụzọ zuru oke. N'ihe a, Mba Sonyere ga-eme usoro niile kwesịrị ekwesị iji:

a) webata echiche nwoke na nwaanyị n'usoro atụmatụ mmepe mba;

b) hụ na ụmụnwaanyị na-esonye n'ọkwa niile n'iche echiche, ime mkpebi, itinye n'ọrụ na nyocha amụma na mmemme mmepe;

c) kwalite ịnweta na ịchịkwa nke ụmụnwaanyị nwere n'akụ na-emepụta ihe dịka ala, ma kwe nkwa ikike ha inwe akụ;

d) kwalite ịnweta nke ụmụnwaanyị nwere n'ego mbinye (credit), ọzụzụ, mmepe nka na ọrụ ndụmọdụ (extension services) n'ime obodo na n'obodo mepere emepe, iji nye ụmụnwaanyị ndụ ka mma ma belata ọkwa ụbịam n'etiti ụmụnwaanyị;

e) tụlee ihe ngosi mmepe mmadụ (indicators of human development) metụtara ụmụnwaanyị kpọmkwem n'imepụta amụma na mmemme mmepe; na

f) hụ na a na-ebelata ruo n'ọkwa kacha nta nsonaazụ ọjọọ nke njikọ ụwa ọnụ (globalisation) na nsonaazụ ọjọọ ọ bụla nke itinye n'ọrụ amụma na mmemme azụmahịa na akụ na ụba nye ụmụnwaanyị.

Atiku 20: Ikike Ụmụnwaanyị Di Ha Nwụrụ

Mba Sonyere ga-eme usoro iwu kwesịrị ekwesị iji hụ na ụmụnwaanyị di ha nwụrụ (widows) na-anụ ụtọ ikike mmadụ niile site n'itinye n'ọrụ iwu ndị a:

a) na a gaghị emeso ụmụnwaanyị di ha nwụrụ mmeso na-adịghị ka mmadụ, nke na-eme ihere ma ọ bụ nke na-eweda mmadụ n'ala;

b) na nwaanyị di ya nwụrụ ga-aghọ onye nlekọta na onye na-elekọta ụmụ ya n'onwe ya ozugbo mgbe di ya nwụsịrị, belụsọ ma nke a megidere ọdịmma na ọdịmma ndụ ụmụaka ahụ;

c) na nwaanyị di ya nwụrụ ga-enwe ikike ịlụ di ọzọ, ma ọ bụrụ otú ahụ, ịlụ onye ọ họọrọ.

Atiku 21: Ikike Iketa Ihe Nketa

1. Nwaanyị di ya nwụrụ ga-enwe ikike inweta òkè ziri ezi n'ihe nketa nke akụ di ya. Nwaanyị di ya nwụrụ ga-enwe ikike ịga n'ihu ibi n'ụlọ alụmdi na nwunye ha. Ọ bụrụ na ọ lụọ di ọzọ, ọ ga-edowe ikike a ma ọ bụrụ na ụlọ ahụ bụ nke ya ma ọ bụ na o ketara ya.

2. Ụmụnwaanyị na ụmụnwoke ga-enwe ikike iketa, n'òkè ziri ezi, akụ nne na nna ha.

Atiku 22: Nchekwa Pụrụ Iche nke Ụmụnwaanyị Mere Agadi

Mba Sonyere kwere nkwa:

a) inye ụmụnwaanyị mere agadi nchekwa, ma mee usoro pụrụ iche dabara na mkpa anụ ahụ, akụ na ụba na ọha ha, nakwa ịnweta ọrụ na ọzụzụ ọkachamara ha;

b) ịhụ na ụmụnwaanyị mere agadi nwere ikike ịnọ n'enweghị ime ihe ike, gụnyere mmegbu mmekọahụ na ịkpa ókè dabeere n'afọ ndụ, nakwa ikike ka e meso ha ugwu.

Atiku 23: Nchekwa Pụrụ Iche nke Ụmụnwaanyị Nwere Nkwarụ

Mba Sonyere kwere nkwa:

a) ịhụ na e chebere ụmụnwaanyị nwere nkwarụ (women with disabilities), ma mee usoro pụrụ iche dabara na mkpa anụ ahụ, akụ na ụba na ọha ha, iji mee ka ọ dịrị ha mfe ịnweta ọrụ, ọzụzụ ọkachamara na ọzụzụ aka ọrụ, nakwa isonye ha na mkpebi;

b) ịhụ na ụmụnwaanyị nwere nkwarụ nwere ikike ịnọ n'enweghị ime ihe ike, gụnyere mmegbu mmekọahụ na ịkpa ókè dabeere na nkwarụ, nakwa ikike ka e meso ha ugwu.

Atiku 24: Nchekwa Pụrụ Iche nke Ụmụnwaanyị Nọ na Nsogbu

Mba Sonyere kwere nkwa:

a) ịhụ na e chebere ụmụnwaanyị dara ogbenye na ụmụnwaanyị bụ isi ezinaụlọ, gụnyere ụmụnwaanyị si n'otu ndị mmadụ a na-ewezuga n'akụkụ (marginalized population groups), ma nye ha gburugburu kwesịrị ọnọdụ ha na mkpa pụrụ iche anụ ahụ, akụ na ụba na ọha ha;

b) ịhụ na e mezuru ikike ụmụnwaanyị dị ime ma ọ bụ ndị na-enye nwa ara, ma ọ bụ ụmụnwaanyị nọ n'ụlọ mkpọrọ ma ọ bụ njide, site n'inye ha gburugburu kwesịrị ọnọdụ ha, nakwa ikike ka e meso ha ugwu.

Atiku 25: Ụzọ Ndozi

Mba Sonyere ga-ekwe nkwa:

a) inye ụzọ ndozi (remedies) kwesịrị ekwesị nye nwaanyị ọ bụla e mebiri ikike ma ọ bụ nnwere onwe ya, dịka e nabatara ha na Protokol a;

b) ịhụ na ọ bụ ndị ọchịchị ụlọ ikpe, nchịkwa ma ọ bụ ndị omebe iwu nwere ikike, ma ọ bụ ndị ọchịchị ọ bụla ọzọ nwere ikike nke iwu kwadoro, na-ekpebi ụzọ ndozi ndị ahụ.

Atiku 26: Itinye n'Ọrụ na Nlekọta

1. Mba Sonyere ga-ahụ na e tinyere Protokol a n'ọrụ n'ọkwa mba, ma n'akụkọ oge ụfọdụ (periodic reports) ha na-eziga dịka Atiku 62 nke Akwụkwọ Ọgbụgba-ndụ Afrịka si dị, gosi usoro iwu na usoro ndị ọzọ ha mere maka mmezu zuru oke nke ikike ndị e nabatara na Protokol a.

2. Mba Sonyere kwere nkwa ịnabata usoro niile dị mkpa, karịsịa ha ga-enye ego mmefu ego na akụ ndị ọzọ maka itinye n'ọrụ zuru oke ma dị irè nke ikike ndị e nabatara na Protokol a.

Atiku 27: Nkọwa

Ụlọ Ikpe Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo (African Court on Human and Peoples' Rights) ga-enwe ikike ilebara anya okwu gbasara nkọwa nke si n'iji ma ọ bụ itinye Protokol a n'ọrụ pụta.

Atiku 28: Mbinye Aka, Nkwado na Isonye

1. Protokol a ga-emeghe maka mbinye aka (signature), nkwado (ratification) na isonye (accession) nke Mba Sonyere, dịka usoro iwu ntọala nke onye ọ bụla n'ime ha si dị.

2. A ga-edebe ngwa nkwado ma ọ bụ isonye n'aka Onyeisi Kọmịshọn nke AU.

Atiku 29: Mmalite Ịdị Irè

1. Protokol a ga-amalite ịdị irè (enter into force) ụbọchị iri atọ (30) mgbe e debechara ngwa nkwado nke iri na ise (15).

2. Maka Mba Sonyere ọ bụla sonyere na Protokol a mgbe ọ malitere ịdị irè, Protokol ahụ ga-amalite ịdị irè n'ụbọchị e debere ngwa isonye ya.

3. Onyeisi Kọmịshọn nke AU ga-agwa Mba Otu niile (Member States) na Protokol a amalitela ịdị irè.

Atiku 30: Mgbanwe na Nlegharị Anya

1. Mba Sonyere ọ bụla nwere ike iziga atụmatụ maka mgbanwe (amendment) ma ọ bụ nlegharị anya (revision) nke Protokol a.

2. A ga-eziga atụmatụ maka mgbanwe ma ọ bụ nlegharị anya, n'akwụkwọ ederede, nye Onyeisi Kọmịshọn nke AU, onye ga-ezigara ya Mba Sonyere n'ime ụbọchị iri atọ (30) ọ natara ya.

3. Mgbakọ, mgbe ọ natara ndụmọdụ Kọmịshọn Afrịka, ga-enyocha atụmatụ ndị a n'ime oge otu (1) afọ mgbe a gwachara Mba Sonyere, dịka iwu dị na paragraf 2 nke atiku a si dị.

4. Mgbakọ ga-anabata mgbanwe ma ọ bụ nlegharị anya site na ọtụtụ votu nkịtị (simple majority).

5. Mgbanwe ahụ ga-amalite ịdị irè maka Mba Sonyere ọ bụla nabatara ya ụbọchị iri atọ (30) mgbe Onyeisi Kọmịshọn nke AU natara ozi gbasara nnabata ahụ.

Atiku 31: Ọnọdụ nke Protokol a

Ọ dịghị iwu ọ bụla dị na Protokol a ga-emetụta iwu ndị ka mma maka mmezu ikike ụmụnwaanyị dị n'iwu mba nke Mba Sonyere, ma ọ bụ n'ọgbụgba-ndụ, nkwekọrịta mba na mba (treaties) ma ọ bụ nkwekọrịta ọ bụla ọzọ nke mpaghara, nke kọntinent ma ọ bụ nke mba ụwa metụtara Mba Sonyere ndị a.

Atiku 32: Iwu Nnọchi Oge Mgbanwe

Ruo mgbe a ga-eguzobe Ụlọ Ikpe Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo, Kọmịshọn Afrịka maka Ikike Mmadụ na nke Ndị Obodo ga-enwe ikike ilebara anya okwu gbasara nkọwa nke si n'iji na itinye Protokol a n'ọrụ pụta.

Nzukọ Nkịtị nke Abụọ nke Mgbakọ Njikọ ahụ nabatara ya, Maputo, 11 July 2003.