Owhẹgbo Maputo tọn to Gungbe mẹ

BE MI KA MỌDONA ONU HE YE YLỌ DỌ OWHEGBO MAPUTO TỌN LỌ?

HE JENUKỌN Piplimẹ alọ to alọmè Nukontọ yonnu lẹton na nukon yiyi, to alọ kondo pọ po azonwé he nọn wazọn nan nukon yiyi gbon gbèlọ bi mẹ, Pataki to SIDA pawhe he ye ylọ dọ EQUALITY Now yehu mẹpo wazọn na wegboo e he ni do tin.

To enẹn mẹ ye do onu yanwhlé.

ONU YANWHLÉ TITO LỌ TỌN LÈ.

Onu yanwhlé hé hẹn ahun na titomè enẹn tahun wè yin na do hẹn yoẹn agbé gbé Bénin ton pété, bọ yeni sọ do alọ demè, mọn do polọ yé na sọ zé tito mè Maputo tọn biọ démocratie mè.

ONU HE TITO MÈ ÉNEN NA NAN.

– Yin yoẹn, bosọ zé biọ titolẹmẹ do yonnu no hẹn nukon yiyi wanan Oto ho didọ po dọ oto ho dọgbè lẹpo.

– Yonnu lẹ, po jọhounjọja lẹpo, non mọn dọ mi yin nukun pénu gotọ to otoho didọ mè.

– Ena sọ yin wiwhlé ahu na onọtẹn na do nọ dọ, bo sọ nọ se son yehu yonnu lẹ si. Bo na nọn nọn fihé yé na nọn ze gbéta lẹ té.

– Yonnu susu, po jọhounjọja susu po na sọ ho avun na, nukun mọ je numè hézé hézé.

– Owhégbo Maputo ton na tin to okan lè ji, podọ to okan lè godo, to tovilè sẹnsẹn.

WHEGBOO NA AṢẸ GBẸTỌ LẸ TỌN KAVI OTOGOUN DE TỌN PLADONA AṢẸ YONNU LẸ TỌN TO MẸNYU YIGBADJI WHEGBOO NA AṢẸ GBẸTỌ LẸ TỌN KAVI OTOGOUN DE TỌN PLADONA AṢẸ YONNU LẸ TỌN TO MẸNYU YIGBADJI ONUHE KAN OWHEGBÒ LỌ LẸ:

Piplemẹ africa vilẹ lẹ ton po aṣẹ pipa dopo yinyin omẹyou lẹ tọn, he basi pliple kandé ewhe do kpotọ to otò Addis-Abeba (Ethiopie) tọn mẹ, to osun ṣidopotọ owhé Fòò ewhé atòn tọ lọ ton mẹ na ogblọn do, do gbọn AHG/ Res.240 (XXXI) bò biọ oto mẹyou lẹ tọn ni kan we do aṣẹpipa yonnu lẹ tọn pòdọ gbẹtọ lẹpo tỏn ji. To afọ dopo énẹnji, afo dide osẹn kande kòò atọn nukun do kpòtọ ton so go owhẹ na osẹn lọ.

– Mon dopo lọ afọ dide awhétọ osẹn mẹyou le tọn tọn gbẹdayi yonnu lẹ depo he sianyi do agbasalanji, kavi osu nu ji, kavi osinmẹn, kavi do gbọn oto ho didọ mẹ, kavi nukun mọn je numẹ alopavode, kavi adokun, kavi na onu mọkọ mọko lẹ

– Mọn kẹdẹ wẹ osẹn afọ tọn nukun atón tọ (article 18) ehe kan mẹyou lẹ gbè dayi, yon nu zewhe, bo biọ alọ da ṣion yonnu lẹ tọn tọn. podi de osẹn ogbẹlọ kpo tọn dọ do, bo sọ biọ do.

– To owhé osẹn tọn kandé koo po kandé koo nukun dopo tọ lọ (article 60 et 61) to agbé gbé mèyou lẹ ton ji, po dọ to agbegbe he lẹdohe lẹ, yọn ẹn bò sọ mọ nujẹ égo aṣẹ yonnu lẹ tọn.

– Aṣẹ pipa ayihọn lọ lẹpo tọn mọn nukun jẹ égo, bò sọ na ogan jẹ ego na mi flilin aṣẹ yonnu lẹ tọn yedọ hé yé dọ to pliplimẹ, to alọ kondopọ mẹ panta a ẹ gbetọ paa lẹ tọn, kavi aṣẹ he na ojlọ jẹ na do dọ oto ho, kavi achẹ nado singan tin to otogun de ṣẹnṣẹn, po nuyin wa yetọn lẹpo, bo taafọ me zewhe alokpa de pepe ylan yonnu lè, kavi ylan yọ kpo vu lẹ.

– Mi na sọvọ flilin dọ ogblòn do fọde awo ena fọde atỏn koo atọn tọ (1325), dóho do azọn hé yonnu nọn wa na ayijayi, kavi na jijòhó ni do tin.

– Mi na hin ayi dego dọ, aṣẹ yonnu tọn po nukun pénugo étọn po yin nu Pataki na nukon yiyi to oto America ton mẹ, bẹ sọn owhé fóó ewé ṣiantọn (1992), aṣẹ gbẹtọ lẹ tọn bẹ sọn owhé foo awé ewhe ṣianwé (1993) kpodọ nukon yiyi na alọgọ na otovi lẹ (1995)

– Ehé na mẹ adọgbigbo dọ sunnu ma hugan yonnusi, yéhu omẹ awhé lẹ yin dopo lọ bo sọ do aṣẹ dopo lọ, didé é osẹn dopo yinyin mẹyou lẹ ton dọ do. Alọ to alọ mẹ yọyọ Africa ton. Ogbé mima, kpodọ ogblọn do atin gbeta wintin wintin zizẹ he na aṣẹ yonnu Africa tọn lẹ na do sogan gblo ada na oto Africa ton podi omẹ he sogan basi.

– Devo whè to kondo pọ mè Africa vi lẹ tọn, po gbẹta he tọn to oto Dakar ton mè to owhe foo awe ewhé ṣidopo tọ ton mẹ(1994), podọ oto America tọn ye do zogbéji hlan ọmẹ lẹpo, nado na ojlọdjẹ daho dẹ hlan aṣẹ pipa yonnu lè ton bo sọ tafo omède po kavi awuvẹ do lanmẹ na yonnu lẹ.

– Yin yoẹn azọn dagbe he yonnu non basi, na akuwẹ hihọ mẹyou tọn he sien ayi do jijoho ji, ojlo ko ko jijè ji, kavi dodo (whé dida jijlọ ji), podọ oméde ma hugan omẹde, kavi alọ do mẹde na nukon yiyi democrati tọn.

– Eyin mi ze do ayimẹ gbemima, gbédidé, gbéta zizé po kondopọ atin nu devo devo lẹ podi azon wanu, to totaligbe don, kavi to totaligbé dé, he do nu yan whlé na do gbẹdayi yonnu zewhé, to aliho depepe ji. Ehe hẹn ahun na zizé do ayi pliple mẹ mèyou lè tọn, aṣẹ gbetọ lẹ ton po otogun lẹ ton po, gbemima oto lẹ ton, nado vakunsu dona yonnu dépo, kavi owalọ he mahia yonnu jè. Toli mẹyou yonnu to ahu fiè sa mọn gbÒn owhalo hunko hunko lẹ mẹ.

– Po kan dedji po, mi na vakunsudo na owha lọ he ma dike yonnu when to dagbe me, kavi adan gbigblọn na yonnu to hogbe mẹ, kavi to zinzan mẹ

– Mi sogbe na do jla oyin dagbe na yonnulẹ, podọ, nado ho avun na aṣẹ yeton, to alo daṣion dagbe mẹ na ye ni do du ojlọjè yeton podi gbẹtọ lẹpọ.

AFODIDE TITAN: Nukun mo jẹ numè

To owhe he lẹ mè.

a) Owalọ osẹn tọn : Owalọ osẹn ton to dopo yinyin mẹyu lẹ ton mẹ.

b) Ogbe mima Africa vi lẹ ton.

c) Lizonyitọ Africa ton: Azon wiwa na aṣẹ gbètọ lẹpò ton pò otogun lẹpo ton pò.

d) Opli: Opli otogun podọ aṣẹpipa dopo yinyin Africa vi lẹ ton.

e) Yonnu zéwhé: Nu yiwha alopa depepe he man yon aṣẹ yonnu tọn. Yonnu asuwhési kavi awlivu.

f) Oto: Oto he do alọ do whégboo éhé mẹ lè.

g) Yonnu: Yonnusi mè ho, kavi yọpọ vu.

h) NEPAD : Alọ to alomè na nukon yiyi Africa ton he ye zé sinayi to otasẹple mẹ.

i) Owalọ gbigblé: Owalọ dépépé, kavi nu yi wha alòpade, he mayon aṣẹ yonnu lẹ tọn na oplon yeton, kavi he na do apa ylankan gbẹninọ yetọn go.

j) UA: Dopo yinyin Africa ton

k) Danu wiwa yonnu go: owa lọ ylankan nado do ya na agbassa yonnu ton, na do hulu tamẹ nẹn , podọ na do hen ẹn jẹhin, na do doho hẹ gan nu gan nu, na do sin adan nẹn, kavi na do dobu na jijoho etọn, to asiko depopé mẹ.

AFỌDIDE AWÉTỌ: Huhusẹ kavi kunsudona owa hé zé yonnu whé

Oto lẹ do gbon gbé mima yetòn mè to avun ho hẹ owalọ depepe he ma hia yonnu jè, kavi he ze yonnu wé. Gbon enẹn mẹ ye magbé:

a) Bo yi kan do osẹn dodonu oto yeton lẹ ton mẹ, do yonnu lẹ do aṣẹ dopolọ kẹdẹdi sunnu lẹ ga.

b) Bo yi bo sọ zan osẹn énẹn to jijlo mẹ. Bo gbẹ dayi owalọ depepe, kavi zinzan alọpa de he zé yonnu whé, kavi bo wa daka do do yonnu go.

c) Bo ze biọ toho dọ gbẹ lẹ mẹ, onu he hẹn ahun na yonnu lẹ. Bo zé ye do tito hé hẹn adagbigblo wa na oto lẹ mẹ.

d) Boyi owa dagbe he ma de yonnu po, bo sọ yon aṣẹ yonnu ton nẹn.

e) Bo gọ alọ na tito mẹ depepe he ho avun na aṣẹ yonnu ton, to agbegbe etọn ji, kavi to agbegbe he lẹ doé lẹpoji.

2) Oto lẹ man gbé do gbon nuplomè dali, bo sọ ho avun hẹ nu yi wa depepe he ze yonnu wẹ, kavi he de yonnu po.

AFODIDE ATÓNTỌ: aṣẹ na yẹyi.

1- ) Yonnu lẹpo do aṣẹ na yẹyi kẹdẹdi, gbẹtọ, ye do na pe nukun aṣẹ yétọn lẹ go.

2- Yédo na nan osi yonnu lẹpo, bona na jlokoko jijà na ada gbigblo yétọn.

3- Oto lẹ man gbé bo sọ yizan onu he jaagọ do yonnu kavi zinzan depepe he de yonnu po.

4- Oto lẹ naso penukun onu he yin aṣẹ yonnu lẹ tọn go, bo na sọ ho avun ha ohó do hẹ yonnu gannu gannu, kavi adan gblon na yonnu.

AFODIDE ENẸNTÒ: Aṣẹ na ogbẹ, na te nongli, podọ na ayi jayi.

1) Yonnu lẹpo do aṣẹ, na ogbẹ, na tenongli, podọ na ayi yayi. Yedo na ho avun hẹ ahuvẹ do na mẹn na yonnu.

2) Oto lẹ man gbe, boyi owa na:

a- Yi osẹn bona ho avun hẹ, ahuvè do lan mẹ na yonnu, kavi ahugblé nan yonnu to alọpa lẹpomẹ, gbọn enẹn dali ye wọhẹ hódò hẹ yonnu gannu gannu, to nuglọ, kavi to agbanhun agba.

b- Gbon alilẹ po ji mi na wọ hẹ ahuvẹ dona mẹ na yonnu lẹ.

c- Mi na va kunsudona onuhé nọn hẹn awhuvẹ wa na yonnu to nuglọ kavi to agbahungba bo na do alọ té na onuhé enọn hẹn wha na yé lẹ.

d- Mi na ze gbon nu plọnmẹ lẹ mẹ, oplọn he hen jijọhọ wa, bo na gbọn ehé lẹ mẹ bo do alọ té na owalọ, kavi zinzan, kavi numẹnsẹn he do ahuvẹ lanmẹ na yonnu lẹ.

e- Mi na yi alọ sinsiẹn do wọ hẹ yehu omè he nọn do ahuvè lanmẹ na yonnu lè.

f- Mi na zé titomẹ lẹ do ayi na yonnu lẹ, na yé ni do mọ bo sọ se, mi na sọ g’alọ n’ye po akuwẹ po, yehu yonnu he ye ko do ahuvẹ lanme na lẹ.

g- Mi na hen wa fliflin mè, bo na sọ dawhẹ na yehu enọn sa yonnu lẹ, bọ mi na da alọṣion yonnu he nu mọn kọ lè jọ ha.

h- Mina who hè yehu mè depepe he nan zan amansin na yonnu de, kavi bo na ze omọ wintin wintin do jlè nu de do yonnu go ni yonnu lọ man sọgbé ha.

i- Mi na ze akuwè dote po onu devo devo lẹpo he sọgan g’alọ na do do alọ té na ahuvè do lanmẹ na yonnu lẹ.

j- Mi na do kandeji dọ oto hé mẹ nu enẹn lẹ tin té, dọ kuwhè da na yonnu matin, yonnu he to oho, kavi yonnu vivunọ.

k- Mi na do kandéji dọ yonnu po sunnu lẹpo do aṣẹ dopo lọ, to oto he yehon wlado lẹ mè. Yonnu he honwla do na mọ awhadaṣion pipe, podi de osẹn ayihọn lọ tọn dọẹ do.

AFỌDIDE ATÒNTỌ: kun vasudo na zinzan ylankan.

Oto lẹ gbẹdayi bo sọ whọ hẹ zinzan ylankan depépé he hẹn yonnu bla ahun bo sọ j’agọ do tito mẹ depepe he do ahuvè lanmè na yonnu. To enẹn mẹ, yeyi gbeta bo kan:

a) Ye na plon nu do fi tẹnmẹ tẹnmẹ lẹ to oto ho lẹ mẹ, do gbọn titomẹ donu mẹ se lẹ ton mẹ po nuplọn mẹ lẹ po mẹ atin nuplon mẹ to wẹndo mẹ po.

b) Mi na gbẹ dayi, bo sọ kan po osẹn po, dọ mẹde pepe he ye ze yonnuwé do da ahihun, osen ba na hoe

c) Mi na wa alọgọ he jẹ hẹ yonnu he nu mọn kọ lẹ koha. Alọgọ gbon namẹ na nọ ganji, mi na hẹn sọ yé, mi na na ye plon bo na sọ gọ kọ na ye, bo na sọ sẹ ye do plon gbassa he na hen ye jẹ yé dési

d) Mi na whlẹn yonnu he to na jẹ omọ ylankan lẹ mẹ.

AFODIDÉ CHIDỌPOTỌ:

Alowiwlé Oto lè na pe nukun ego sunnu po yonnu po do aṣẹ do po lọ to wendomè. Otolè dona ze titomè dayi hedọ:

a) Alowiwhlé depépé man sọgan yin bibassi ni ye omè awé lè man so gbé ha.

b) Yonnu lọ do na do e hué gbahu owẹ afọto nukun atòn

c) Enayon gbahu do sunnu lọ do asi dopo,kavi yonnu lọsu do asu dopo to alọ wiwlé mè. Yonnu do aṣẹ to when do mẹ. Mò dopo lọ mi man sọ gbẹ wendo he mè assi supòte.

d) Alọ wiwlé, lọ ni doyin nugbo edo na yin bibassi to aholu nukòn bo na hodo osẹn oto lọ ton.

e) Asu po asi po, yehu omè awẹlè to kondo pọ mè na de de é yé na nọn to whendo yetọn mè, bo na sọ de non tẹn yeton.

f)Yonnu asuwé si, do aṣẹ he whla oyin ẹtọn, do de éjlo do kavi to kondo pọ mè po assu ẹton po.

g)Yonnu asuwé si, do jlọ jẹ nado yin oto vi oto éton ton, kavi nado le zun otovi assu etọn tọn.

h) Yonnu do aṣẹ do polọ po li sunnu na onu he kan otovi yinyin na ovi yeton lè, na ayi jayi ovi lẹton.

i) Asulọ po asilọ lọ pò do na whla onu he yin whendo yeton ton, bo na whla whendo yeton po oplon po.

j) To Alowiwle mè yonnu lọ do aṣẹ he sọ gan zan assu eton sin onu lẹ, to jlo kokomè.

AFODIDE ṢIANWÉTỌ: Kiklan to Agbassa mẹ, ye gbè mè déé, yedo alọte na Alowiwle.

To gbe miman oto lẹ ton mẹ, ye yi gbe na titomẹ he dọ asu po asi sọgan zan aṣẹ dopolọ.Ni ewa yin dọdọ, ye hu omẹ awélè ko klan, kavi, ye gbẹ yédé, kavi ye vun wema alọ wiwle yetọn ton, to enẹn:

a) Ye klan to agbassamẹ, ye gbẹ yedé, yesọ vun alowlé wéman yetọn tọn to owhẹ nu kon.

b) Asu lọ, kavi asilọ do aṣẹ na do bio kiklan, nado gbè asu, kavi nado gbè asi podọ na do vun alọ wlè wéma yetọn ton.

c) Eyin ewa yin dọ yé ko gbè yede, ye ko klan kavi, ye ko vun alòwlé wema yeton, sunnu lò kavi yonnu lò dọ aṣẹ na do basi nu kun penugo yétọn hlan ovi he ye jilè. To popolẹ po me ojlojẹ ovi lè ton weyin patakilò.

d) Eyin mèdé kogbè mẹdé, kavi yehu omè awélè ko klan, kavi yéko vun alọwiwlé weman he chayé dopọọ, ye do na man nutindo yeton lẹ hé ye họ to alowiwlé enẹn sin godoo.

e) AFODIDÉ ṢIANTỌNTỌ:

Ojlọ jẹ na ọwhẹ nukon bo na sọ do awadaṣiọn pipe.

To sunnu po yonnu pomè, mẹdé man hugan mẹdé to owhẹ nukon, ye hu omẹ awhé lẹ do aṣẹ na awa daṣion, bo sọ do aṣe dopolọ to owé dida nukọn. To enẹn mẹ oto lè man gbé, po kandeji po:

a- Yonnu lè na mọn alọgọ to wèdida mẹ b- Alọgọ na titomè yeton depépé to agbégbé yétọn ji, kavi to oto yetọn mè, kavi to totaligbé lọ mẹ, kavi to wèkè lọ mè. Nu yanwlé titomè ehé lẹ ton weyin dọdọ yonnu ni mọn alọgọ to wè dida mẹ c- Zize d’ayi titomẹ nuplọn mè tọn, po apawé devo devo lepo he na nọn tẹdẹ eji titehungbé, onu he basi yonnu si, bo na sọ nọn plonu do onu he basi aṣe yonnu ton ji d- Oplon yiyi yẹhu mè he basi zinzan tọ osẹn lọ ton do na gbon otovi po ji, bọ ye na nọn doè, bo na sọ hẹn wa zinzan mè nu he yin aṣe yonnu tọn e- To tito zinzan osẹn lọ ton mè, mido na mo yonnu soha dé di osunnu.

f- Mi do na do alọ osen lọgo, bo mọn tẹn do jla yin na aṣẹ yonnu ton.

AFODIDE ṢIN ENẸNTỌ: Aṣẹ na do dọ oto ho podọ nodo sọ yi gbetalẹ.

1) Gbọn gbẹta lẹ mẹ podọ gbọn wekan hia lẹ mẹ, po ali devo lẹpo, oto lẹ yi owalọ dagbe bona zé biọ tito yetọn mẹ dọ yonnu po sunnu_ po, do aṣẹ dopolọ to toho dọgbẹ oto lọ ton mẹ. Bo dọdọ:

a- Yonnu lẹpo do aṣẹ nado yi sọmi sọmi.

b- Yonnu lẹ dona yin afọ zé do tétọ to toho didọ mẹ podi sunnu c- Yonnu lẹ dona kon alọ dopọ po sunnu lẹpo, to ali lẹpoji, to otoho didọ mẹ podọ na nukon yiyi oto lọ ton.

2) Oto lẹ dona zé yonnu lẹ do basi zédotetọ to gbẹta ṣinṣiẹn lẹmẹ.

AFODIDE AWỌTỌ: aṣẹ na jijọho

1- Yonnu do aṣẹ na gbẹ ninọ, aṣẹ jijọho podọ aṣẹ na nu he hẹn jijọho wa.

2- Otolẹ basi titomẹ hejẹ nado zan yonnu lẹ:

a- Dogbòn tito mẹ nuplon mẹ tọn, he hen jijọho wa po zinzan jijọho tọn po.

b- Dogbòn wẹgbona otọ he tin to tukla mẹ lẹ, to agbégbé yetọnji kavi to lẹdo yetọn ji.

c- Na titomẹ kọ demẹ yété tọn, agbégbé lọ ton tọn, topola lọ mẹ ton, kavi gbon ahihon lọbi mẹ, yonnu dona tin to fidé yéna nọze gbẹta lẹ té.

d- Yédo na whla yonnu hé adangbo, bọ ye ton sọn oto yeton mẹ wayi oto devo lẹ mẹ.

e- Tonu yiwa lẹpo mẹ.

3- Oto he do alọ demẹlẹ mangbe hejẹ nado de alọpona akuwẹ zinzan opolon man gbégbé na lẹton. Bo na gọ alọ na nukon yiyi otovi lẹ ton, Pataki yonnu lè.

AFODIDÉ WOLOPOTỌ:

Alọ daṣion yonnu, to whenu tukla tin to awanzon watọ lẹ ṣẹnsen.

1- Otohé do alọ demẹ lẹ, mangbe hejẹ na do si titomẹ hé doho do aṣẹ ahihon lọ bi tọn me.

2- Otolẹ na sọ basi nukun penugo yetọn na yonnu Pataki to whenu tukla tin to awanzon watọlẹ sẹnsen.

3- Otolẹ man gbẹ nado daalọṣion yonnu he awhan yan sọn oto etọn mẹ. yehu omẹ he na bia nukun na me mọn n’kọ lẹ nayi whẹ nukon.

4- Oto lẹ mangbe, dọ ovi he man do owhé afọtón nukun atón dé man nan fun awhan.

AFODIDE WIAWETỌ: Aṣẹ na whéhọme yiyi podọ na do plon nude boyi basi.

1- Otolè basi tito mẹ hé jẹ lèpo nado:

a- Nado, do alọte na yonnu zé wé son walọ lẹmẹ bona na ye jlọjẹ hé singanwanude podi sunnu.

b- Nado, do alọte na nuhe tinto tito nuplon mẹ tọn lẹmẹ, bo dé yonnu po.

c- Nado whla yonnu lẹ, pataki awhlivu lẹ, sọn ho do hẹmẹ gannu gannu si. bona sọ sa sẹn do yehu mẹhé nọbasi nu_ha enẹn lẹ to wehọ nukọn.

d- Bona sọ gọ alọ nan yonnu he numọn kọ lẹ ko ha. Mina sọ plon yé; bo sọ hen ye wa azonwé énọn gó mẹ wa tẹn mẹ.

e- Mina zé biọ titomẹ nuplon mẹ lẹtọn mẹ, po titomẹ bona plon mẹsi le po aṣẹ hetin na gbẹtọ.

2- Oto lẹ yigbemiman hejẹ:

a- Na yonnu lẹpo nido yi whéhọmẹ, bo sọ depépé to owé mẹ.

b- Nado jlayin na nuplon mẹ po nudeplọn bo yiwa yonnu lẹtọn po, Pataki to apawé omọ wintin wintin lẹ tọn mẹ.

c- Yonnu lẹ bi na yi whéhọmẹ, bo na sọ whléahu na azon plọn họsa yeton, nado yi i, awhlivu hé ma yi nukon to wehọmẹ mẹ.

AFỌDIDE WIATONTÓ: Aṣẹ na awhadaṣion to akuwẹho liji.

Yonnu lẹ podi sunnu lẹ su ga, dona yi nukan to azonmẹ. enẹn hutu, otolẹ man gbé bo dọ:

a- Azon de sunnu wa, yonnu lẹ losu singan wa azon lọ ga. Mina jlayin na aṣẹ he su ahọ dopolọ na yonnu, po sunnu po, na azon dopolọ b- Sunnu man do nan yi akuwẹ hugan Yonnu to azon do polọ nukun.

c- Alọgọna nukun mọn jẹ numẹ to mẹyi do azon mẹ, po nukon yiyi po, atin mẹ yan sọn azon mẹ. Mina ho avun hẹ, bo na sọ diọ nukun sọ hodo hẹ mẹ gannu gannu, kavi adangblon na mẹ.

d- Ayi jayi natin na yonnu lẹ to jlokoko mẹ, yé sọ gan dé azon de jlo yé na do wa. Mina sọ daalọṣion yé, na yé ni tazan yé zẹ jlẹgo. Kavi yéni ta tafọ aṣẹ he yin yétọn lẹji.

e- Mina na jlojẹ hé jẹ na yonnu lẹ ni sọ gan wazon bo sọ mọ akwuwẹ hẹn to alọmẹ do gbon mẹdé man do guéssi mẹ.

f- Mina hẹn wa ayimẹ na yé, titomẹ he dalọṣion kandeji mẹmẹ ninọn yonnu lẹ ton, bo na sọ dọho po yepo, naye ni sin gan do yi gbéna.

g- Mina glon ali ovi de man dowhé nado yi plon azon, bona wọhẹ oya dona yọpọvu lẹ Pataki Yonnu vu lẹ h- Mina yi ninọ mẹ héjẹ, bo do yẹyi gona azon wégbé ton lẹ he yonnu miton lẹ nọn basi.

i- Yonnu lẹ dona na yi gbọjẹ, wénuéna ovi jiji yétọn ko sẹpọ, kavi to ovi jiji lọ sin godo. Yéna sọ nọ sun kuwẹ yetọn yé to ahọlu wé, kavi to mẹtata wé.

j- Akuwẹ dé sunnu su, wẹ yonnu na sun na ahọlu na azon kavi ajọ étọn k- Akuwẹ dé sunnu sunfo zọn watọ nọyi na ovilẹ, yonnu lẹ lọsu na nọ yiga.

l- Mina yoẹn dọ mẹ jitọ awé lẹ wẹ yin nukun pénugo tọ oplọn ovilè tọn. ahosu hopo dona, azon wé omè tata lẹton sọ gọna m- Mina yi titomè he jè, bo na kan dayi boda wohè zizan yennu to apawé ajọwé ton tèji.

AFỌDIDÉ WIẸNẸNTỌ aṣẹ na namẹ ninon gandji podọ nadọ gbéjé onu he non zon bọ yé non jivi pọn.

1- Otolé na sisi bo jlayin na aṣẹ yonnu tỏn to apawé ovivi jiji tọn.

aṣẹ enẹn lẹ yehu dié :

a) Aṣẹ nado gbéjépon dọ beye singan ji ovi?

b) Aṣẹ nado basi tito nadé é ovijiji ho yéton nayido, podọ ovi soha de yénanji.

c) Aṣẹ na dozan tito mẹ he jloé to vi jiji sin alihoji.

d) Aṣẹ nado whla mè dé é,son azon ma se aman hé yé ylọ dọ VIH/SIDA enẹn si.

e) Aṣẹ nado mọ nukun jè nanmè na non ganji yéton go, podọ nado so yon azon he asu yeton non jè.toli dọ ahutu lè tin to otomè pọ gué gué. Yédo azon he yenon bè to sisèpo mèdè whenu, Kavi ahutu VIH/SIDA ton enẹn.

f) Aṣẹ nado plon nu do déyénon basi tito mè ovi jiji tọn do, to whendo mè.

2- Otolè yi afọdidé he jè nado:

a) hẹn yonnu lè yi doto wé dagbé, fidé yénon wazon mimè té, bo man vè kwè, bo man den do whé yéton gbé, pataki yehu hetin to glétoho lè mè.

b) Nado wazon na yonnu he tin toho, he ṣẹṣẹ noté kavi he to anọn na vi, bo na sọ g’alo na azon wé he to azon enẹn le basi.

c) Alỏda sion na yonnu he to ajidonu, Pataki gbe yina hodidé po aman sin po, yonnu he ye doho na gannu gannu, kavi whénu oho lo na lẹnpon na onọn lọ.

AFỌDIDE AFỌTONTỌ: Aṣẹ na ayi jayi to dudu pawé.

Otolè hen wa na yonnu lè, aṣẹ nududu he yon, bo min sin, gbon enẹn mẹ wẹ ye yi afỏ didé hé jè na:

a) Yonnu lè nido non mo sin mimẹ dotòmẹ tọn nu, to wé yéton lè gbé

b) Na zé do ayi fidé yonnu lè sọgan yi dasin té, to ayi jayi mè.

AFỌDIDÉ AFOTỌN NUKUNDOPO TỌ:

Aṣẹ nado nọn notẹn he yon pon.

Yonnu do aṣẹ, podi sunnu nado zan notẹn eton to ninon mẹ dagbé mẹ. enẹn me wẹ oto lè de son bo dọ dọ yonnu hetin to asu wé lè, he yi bo go lè, kavi awhlivu lè sogan haya notẹn yeton bo sọ nọ émen.

AFỌDIDE AFỌTÓN NUKUNAWE TỌ: na lèdo he yon bo sọ jè aṣọ

Yonnu lẹ do nado non gbè to nuyi wa oto yetọn ton mẹ ton, podọ, nado non g’alo na nuyiwa oto yetọn mẹ tọn tọn.

1) Na yonnu lẹ ni do basi titomẹ he jè, bosọ mọnukun jẹ nu he basi oto yetọn mè ton lẹgo.

AFỌDIDE AFỌTON NUKUNATÓN TỌ: nado non fi de wé sin bo sọ yon.

1) Yonnu lẹ do aṣẹ nado non notẹn he yon, bọ gbẹtọ singan non.

2) Enẹn wutu oto lẹ basi tito :

a- Na yonnu lè to su gégé me, yé na basi tito na do whla lèdo yéton po onu zinzan he obgbèlọ na mi lèpo.

b- Ji jla yin na nudo dindin, po akwè zinzan na asisa miyon ton po onu he yin technology yoyo onẹn lèpo, he non diké é bo yéno singan tẹkan sẹdo awhé tọ me tọn.

c- Na alogọ po alọdasiọn oyoẹn adagbigblo yonnu letọn to nu yiwa wẹndo mè ton lèmè.

d- Mina do alọ tena ogbo bẹ do wégbé, bo na do ojlèpo na onu he ma hẹn jijoho wa lè.

e) Mina pe nukun égo dọ yonnu lẹ yezan zizan dagbé, bo man bẹ ogboo kavi nu nuhu hulu lè do whégbé.

AFỌDIDE AFỌTON NUKUN ENẸNTỌ: na ada gbigblo he siẹnni bo sọ nọté gli

a) Yonnu lẹ do aṣẹ hé sọgan dugbè ada gbiblo kavi nukon yiyi yeton ton. To énẹn mè, oto lẹ basi titomẹ:

b) Bo na tẹnpon bọ yonnu lè na lon non tito lẹ mẹ, yena sọ nọ su to fié ye na no ze gbéta lè té, to toho didọlè mẹ, kavi titomè nukọn yiyi ton lè mẹ.

c) Yonnu lè na do jlojè bo naso non basi drapon na titomẹ hé na hẹn onu dagbé wa. P’di aigba po, onu hétin temẹ lèpo.

d) Yonnu lè na mỏ akwè yan, bo na sọ plòn nu he sọgan hẹn nukon yiyi wa pataki na gle toho mitọnlè bo na do alo té na oya t’gbèzan lẹmẹ.

e) Mi na zédo tito lẹmẹ onu he sọgan hẹn nukon yiyi wa na gbèto lèpo Pataki yonnu lẹ.

f) Minan tẹnpon bọ nujijo ylankan, kavi titomẹ otohodọgbé lẹton man na ho apa to yonnu go.

AFỌDIDE KOOTỌ: aṣẹ asu siọsi tọn

Otelèpo yi gbena, yonnu asu siọsi dona zan aṣẹ eton podi gbètọ. Dogbon titomè éhé lẹmẹ yedọ

a) asu siọsi, ma na yin mẹmẹ glọ na zinzan he majẹ ‘’kavi, zinzan he zé we’’

b) Whenu asu lọ kugodo asilọ lẹzu otọ na ovilẹ. To afọ enẹn ji.

c) Asu siọṣi lọ do aṣẹ he sogan sòn asu he jloé.

AFỌDIDE KOO NUKUN DOPOTỌ: aṣẹ na ogu

1- asu siọsi do aṣẹ to mima nu tindo asu eton ton lẹ mẹ, to alọpa lẹ po mẹ, asu siọsi do aṣẹ, na do nọn asu éton sin wégbé, ni é wa sọn asu devo, éhẹn é sọgan zan aṣẹ enẹn lọ ni owhé lọ yin éton, kavi ni ye nẹn owhé lọ

2- Podi sunnu lẹ, yonnu lẹ lọsuga, do aṣẹ nado du ogu, onu mẹjitọ yéton lẹtọn.

AFỌDIDÉ KOO NUKUNAWÉTỌ:

Alọdaṣiọn na yonnu hé sin whé ko sẹyi nukọn lẹ Otolẹ man gbe:

a) Bona dalọsion yonnu he sin whé ko sè yi nukon pẹdé lẹ, bona basi titomè hejè na agbasa yeton, bona sọ hẹn ye to akwè ho liji, po titomẹ he na yi ye do azon mẹ, bọ ye na sọ plọn nude boyọn basi

b) bona wla yé son ahuvẹ do namẹ na si

AFỌDIDE KOO NUKUN ATỌNTỌ: Alọda sion na yonnu sèkunon lẹ

Otolẹ man gbe:

a- Bona d’alọ sion yonnu whamonon lẹ, yonnu he yin ta to whendomẹ lẹ, yonnu he tọn son hẹnnu de ye ma hia jẹ, bo na naye ahubọ to aliho akwẹ ho tọn ji, kavi to nanmẹ na non ganji mẹ.

b- Alodaṣion yonnu he doblọ, son ahuvè do nanmẹ na mẹ, kavi alodaṣion yonnu enẹn le sọn hodo hemẹ gannu gannu si.

AFỌDIDE KOO NUKUN ENẸNTỌ: Alọdaṣion yonnu he tin to ninonmè ahubla ton lẹmẹ

Otolè man gbè

a) Na do alọdasion yonnu wamonnọn lẹ,yonnu whési lẹ,yonnu whe tọn sọn toho he ye man hia dogọ na nude ; bona sọ g’alọ na ye to aliho susu ji.

b) alọdasion yonnu he ye gbo ada na, yonnu he to ho, kavi yonnu he to anọn na ovi; mi na zé yé do ninonmè dagbé mẹ bo na sọ nayé yẹyi he jẹ.

AFỌDIDE KOO ATÒNTÒ: Vọjlado

Otolẹ man gbe :

a) Bo na vojlado yonnu dé aṣẹ yeton kavi jlo koko jijẹ yeton man yoẹn na yé pedi de osẹn lọ dodo

b) Mina do kandé ji dọ vọjlado enẹn lẹ họ ali, bosọ hodo osẹn.

AFỌDIDE KOO’ATỌN NUKUN DOPOTỌ: Nukun pénugo

1) Otolè na sọ hẹn wa zizan mẹ osen lọ gbon agbe agbe he lẹdo ye lẹpo mẹ, bona sọ kan dayi, do wé kan hia yeton mè podi, de Afọdide kande koo nukun awhétọ meyu lẹtọn dodo.

2) Otolẹ mangbe boyi titomẹ hejẹ, nado zan akwhẹ nan titomè he nazon bọ yéna yon yonnu lẹ sin aṣè.

AFỌDIDE KOO ATON NUKUN AWÉTỌ: Otumọ

azonwhé osen ton to africa tomẹ he no gbija na aṣẹ gbẹtọ lẹ tọn po otovilẹ tọn po, do namo nukun jẹ alọ do osẹn lè go, kavi zizan osẹn lọ ton to alọ dépépé mẹ

AFỌDIDE KOO’ATON NUKUN DOPOTỌ: Zizé do azonnu po nukun pé nugopo.

1- Oto lè na sọ zan whégboo ehe lọ, gbọn agbegbe yetọn ji, bo na sọ nọn dehlẹ to sun dopo dopo mẹ, dide afodide kande koo nukun awhé tọ whègboo mẹhu lẹtọn dọdo. Nado déhlè gbon titomè kan hia lèton dali.

2- Oto lẹ mangbe boyi titomẹ he jẹ nado zankwẹ podọ, nado basi titomẹ dagbe na aṣè yonnu tọn do gbon whégboo ehe lọ dali.

AFỌDIDE KOO’ATÒN NUKUN AWHETỌ: otumo

Osẹn donu donu hé non dọho do aṣè gbètọ lè tọn go, to Africa tomẹ, wẹ sọgan d’alọ, whégboo ehe égo. Bo na sọ na aṣẹ do yeni zan ẹn.

AFỌDIDE KOOATỌN NUKUN ATONTỌ: Alọdo whema mẹ, po gbeyina

1- Owhégbo éhé, mi zé wlé oto lè, na yé ni do do alọ dé mẹ. Mi sọ hun tẹ na oto depepe he jlo na do mima to émẹ, dogbọn titomè osẹn donu donu oto dopo dopo tọn mẹ

2- Titomẹ nado bẹlẹ si zizan osen lọ, kavi nado do do mima to émẹ na yin zizé do oto gan he paṣẹ na pliplimè dopo yinyin mèyou lè ton de.

AFỌDIDE KOOATON NUKUN ENEN TỌ: whegboo lọ be azọn

Owhe gboo éhé lọ na bẹ dẹ si azon, to azan gban godo tọ whénuena yeko zé azon wanu éjè dayi.

1- Oto dopo dopo he do mima to whégboo éhé mẹ lẹ, kavi to zizé biọ azonnu etọn mẹ lẹ, na sọ bẹlẹsi zizan ẹn to azan égbé yé zé azọn wanu lè dayi nado do mima to éme.

2- Otogan he paṣẹ na plipli mẹ dopo yinyin Africa vilẹ tọn, na zé whle yéhu oto he domiman to dopo yinyin enẹn mẹ lẹ tọn dọ whégboo lọ bè azọn.

AFỌDIDE GBAN TỌ: zizé gọ nan, kavi, yé gbejepon

1- Oto hé do mima to emẹ lẹpo, sọgan gọ osẹn de na, kavi sogan de osẹn de son whégboo lọmè

2- Onu he ye nan gonan, dona yin kinkan ylan otogan he paṣẹ na dopo yinyin pliplimè Africa vilẹ ton. (otogan enẹn na sọ dọẹ sẹdo otohe do mima to owhégboo lọ mẹ, to azan gban sin ṣẹnṣẹn.

3- Yehu otogan lẹ, po aṣẹ pipalẹ po, na donu éji, to opli yeton he yenon basi dopo to owhe dopomè. Po dide kinkan awhéto owhe ehé ton dọ do.

4- Opli otogan lẹton, kavi aṣẹ pipa lẹton, wẹ na yin gbe na alọ do owhégboo lọgo.

AFỌDIDE GBAN NUKUN DOPO TỌ: Ninọmè owhe gbo ehe tọn

Ninọmẹ devode, alọ kondopo de, kavi whékanhia de, to agbégbé miton ji, kavi agbegbe he lẹdo mi lẹtọn ji de, matin bo nan dio aṣẹ he basi yonnu tọn.

AFỌDIDÉ GBAN NUKUN AWHÉTỌ:

ninọmè nado wena kakajè whenu ton.

Namini do to nukun do osẹn donu donu Africa tọn he dọho do aṣẹ gbètọ po otogoun lẹto tọn go, whẹnzangoun Africa vilè tọn he no hovun na aṣẹ gbẹtọ tọn po otogoun lẹ tọn po, sọgan d’alọ owhégbolọ go, bo sọ gan dégbẹ do yé ni zan ẹn.

ehe yin bi basi to pliplimẹ awheto dopo yinyin africa vi le ton, Maputo azan wolopotọ osun ṣidopotọ owé foo nukun atón tọ lọ ton mẹ.

Owhégboo éhé yin tun tunmọ sọn yovo gbemẹ wa gungbe mẹ, gbọn nonvi sunnu miton Moïse Vidjinagni Djoï dali.