በአፍሪካ የሴቶች መብቶችን የሚመለከት የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ቻርተር ፕሮቶኮል (የማፑቶ ፕሮቶኮል)

መግቢያ

የዚህ ፕሮቶኮል ተዋዋይ ሀገራት፣

የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ቻርተር አንቀጽ 66 አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ የአፍሪካ ቻርተርን ድንጋጌዎች ለማሟላት ልዩ ፕሮቶኮሎች ወይም ስምምነቶች እንዲዘጋጁ የሚደነግግ መሆኑን፣ እንዲሁም የአፍሪካ አንድነት ድርጅት የሀገራትና የመንግሥታት መሪዎች ጉባኤ በጁን 1995 በአዲስ አበባ፣ ኢትዮጵያ ባካሄደው ሠላሳ አንደኛ መደበኛ ስብሰባው በአፍሪካ የሴቶች መብቶችን የሚመለከት ፕሮቶኮል እንዲዘጋጅ የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን ያቀረበውን የውሳኔ ሐሳብ በውሳኔ AHG/Res.240 (XXXI) ያጸደቀ መሆኑን ከግምት ውስጥ በማስገባት፤

የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ቻርተር አንቀጽ 2 በዘር፣ በብሔረሰብ፣ በቀለም፣ በጾታ፣ በቋንቋ፣ በሃይማኖት፣ በፖለቲካ ወይም በሌላ አመለካከት፣ በብሔራዊ ወይም በማኅበራዊ አመጣጥ፣ በሀብት፣ በትውልድ ወይም በሌላ ማንኛውም ሁኔታ ላይ የተመሠረተ አድሎ ያለመፈጸም መርህን ያሰፈረ መሆኑን ከግምት ውስጥ በማስገባት፤

በተጨማሪም የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ቻርተር አንቀጽ 18 ሁሉም ተዋዋይ ሀገራት በሴቶች ላይ የሚፈጸምን ማንኛውንም አድሎ እንዲያስወግዱና በዓለም አቀፍ መግለጫዎችና ስምምነቶች በተደነገገው መሠረት የሴቶችን መብቶች ጥበቃ እንዲያረጋግጡ ጥሪ የሚያቀርብ መሆኑን ከግምት ውስጥ በማስገባት፤

የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ቻርተር አንቀጽ 60 እና 61 ክልላዊና ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች ሰነዶችን እንዲሁም ከሰብአዊና ከሕዝቦች መብቶች ዓለም አቀፍ መሥፈርቶች ጋር የሚጣጣሙ የአፍሪካ ልማዶችን የአፍሪካ ቻርተርን ለመተግበርና ለመተርጎም አስፈላጊ የማጣቀሻ ነጥቦች አድርገው እውቅና የሚሰጡ መሆናቸውን በመገንዘብ፤

የሴቶች መብቶች በሁሉም ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች ሰነዶች፣ በተለይም በሰብአዊ መብቶች ሁለንተናዊ መግለጫ፣ በሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ዓለም አቀፍ ቃል ኪዳን፣ በኢኮኖሚያዊ፣ ማኅበራዊና ባህላዊ መብቶች ዓለም አቀፍ ቃል ኪዳን፣ በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ሁሉንም ዓይነት አድሎዎች ለማስወገድ በወጣው ስምምነት (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women, CEDAW) እና በአማራጭ ፕሮቶኮሉ፣ በአፍሪካ የሕፃናት መብቶችና ደኅንነት ቻርተር እንዲሁም የሴቶችን መብቶች በሚመለከቱ ሌሎች ዓለም አቀፍና ክልላዊ ስምምነቶችና ቃል ኪዳኖች ሁሉ የማይገፈፉ፣ እርስ በርስ የተሳሰሩና የማይነጣጠሉ ሰብአዊ መብቶች ሆነው እውቅናና ዋስትና የተሰጣቸው መሆኑን በማስታወስ፤

የሴቶች መብቶችና ሴቶች በልማት ውስጥ ያላቸው ወሳኝ ሚና በ1992 በአካባቢና በልማት፣ በ1993 በሰብአዊ መብቶች፣ በ1994 በሕዝብና በልማት እንዲሁም በ1995 በማኅበራዊ ልማት ላይ በወጡት የተባበሩት መንግሥታት የድርጊት መርሐ ግብሮች በድጋሚ የተረጋገጡ መሆናቸውን በመገንዘብ፤

እንዲሁም ሴቶች ሰላምንና ደኅንነትን በማስፋፋት ረገድ ያላቸውን ሚና የሚመለከተውን የተባበሩት መንግሥታት የፀጥታው ምክር ቤት ውሳኔ 1325 (2000) በማስታወስ፤

በአፍሪካ ኅብረት መመሥረቻ ሕግ (Constitutive Act of the African Union) እንዲሁም ለአፍሪካ ልማት በተቋቋመው አዲሱ አጋርነት (New Partnership for Africa's Development, NEPAD)፣ አፍሪካውያን ሴቶች በአፍሪካ ልማት ውስጥ እንደ እኩል አጋሮች ሙሉ ተሳትፎ እንዲኖራቸው ለማረጋገጥ የአፍሪካ ሀገራትን ቁርጠኝነት በሚያሰምሩ አግባብነት ባላቸው መግለጫዎች፣ የውሳኔ ሐሳቦችና ውሳኔዎች ውስጥ የሰፈረውን የጾታ እኩልነትን የማስፋፋት መርህ በድጋሚ በማረጋገጥ፤

በተጨማሪም የ1994 የአፍሪካ የድርጊት መድረክና የዳካር መግለጫ እንዲሁም የ1995 የቤጂንግ የድርጊት መድረክ፣ እነዚህን ሰነዶች ለመተግበር የጸና ቃል የገቡ የተባበሩት መንግሥታት አባል ሀገራት በሙሉ በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ሁሉንም ዓይነት አድሎዎችንና በጾታ ላይ የተመሠረቱ ጥቃቶችን ለማስወገድ ለሴቶች ሰብአዊ መብቶች ይበልጥ ትኩረት ለመስጠት ተጨባጭ እርምጃዎችን እንዲወስዱ ጥሪ የሚያቀርቡ መሆናቸውን በመገንዘብ፤

በእኩልነት፣ በሰላም፣ በነጻነት፣ በክብር፣ በፍትሕ፣ በአብሮነትና በዴሞክራሲ መርሆዎች ላይ የተመሠረቱ የአፍሪካ እሴቶችን በመጠበቅ ረገድ ሴቶች ያላቸውን ወሳኝ ሚና እውቅና በመስጠት፤

ሁሉንም ዓይነት አድሎዎች ለማስወገድና በሴቶችና በወንዶች መካከል እኩልነትን ለማስፋፋት ያለሙ ተዛማጅ የውሳኔ ሐሳቦችን፣ መግለጫዎችን፣ ምክረ ሐሳቦችን፣ ውሳኔዎችን፣ ስምምነቶችንና ሌሎች ክልላዊና ንዑስ ክልላዊ ሰነዶችን ግምት ውስጥ በማስገባት፤

የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ቻርተርና ሌሎች ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች ሰነዶች በአብዛኞቹ ተዋዋይ ሀገራት የጸደቁ ቢሆንም፣ እንዲሁም እነዚህ ሀገራት በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ሁሉንም ዓይነት አድሎዎችንና ጎጂ ድርጊቶችን ለማስወገድ የጸና ቃል የገቡ ቢሆንም፣ በአፍሪካ የሚገኙ ሴቶች አሁንም የአድሎና የጎጂ ድርጊቶች ሰለባ ሆነው በመቀጠላቸው በመጨነቅ፤

የሴቶችንና የልጃገረዶችን መደበኛ እድገት የሚያደናቅፍ ወይም አደጋ ላይ የሚጥል እንዲሁም አካላዊና ሥነ ልቦናዊ እድገታቸውን የሚጎዳ ማንኛውም ድርጊት ሊወገዝና ሊወገድ እንደሚገባ በጽኑ በማመን፤

ሴቶች ሁሉንም ሰብአዊ መብቶቻቸውን ሙሉ በሙሉ እንዲያጣጥሙ ለማስቻል የሴቶች መብቶች እንዲስፋፉ፣ እውን እንዲሆኑና እንዲጠበቁ ለማረጋገጥ ቁርጠኛ በመሆን፤

የሚከተለውን ተስማምተዋል፦

አንቀጽ 1: ትርጓሜዎች

ለዚህ ፕሮቶኮል አፈጻጸም፦

a) "የአፍሪካ ቻርተር" ማለት የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ቻርተር ነው፤

b) "የአፍሪካ ኮሚሽን" ማለት የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን ነው፤

c) "ጉባኤ" ማለት የአፍሪካ ኅብረት የሀገራትና የመንግሥታት መሪዎች ጉባኤ ነው፤

d) "አ.ኅ." ማለት የአፍሪካ ኅብረት ነው፤

e) "መመሥረቻ ሕግ" ማለት የአፍሪካ ኅብረት መመሥረቻ ሕግ ነው፤

f) "በሴቶች ላይ የሚፈጸም አድሎ" ማለት በጾታ ላይ የተመሠረተና ዓላማው ወይም ውጤቱ ሴቶች፣ የጋብቻ ሁኔታቸው ምንም ይሁን ምን፣ በሁሉም የሕይወት ዘርፎች ሰብአዊ መብቶቻቸውንና መሠረታዊ ነጻነቶቻቸውን እንዳይታወቅላቸው፣ እንዳያጣጥሙ ወይም እንዳይጠቀሙባቸው የሚያሰናክል ወይም የሚያጠፋ ማንኛውም ልዩነት፣ ማግለል ወይም ገደብ ወይም ማንኛውም ልዩ ልዩ አያያዝ ነው፤

g) "ጎጂ ድርጊቶች" ማለት እንደ ሕይወት፣ ጤና፣ ክብር፣ ትምህርትና አካላዊ ደኅንነት መብታቸው ያሉትን የሴቶችንና የልጃገረዶችን መሠረታዊ መብቶች በአሉታዊ መልኩ የሚነኩ ሁሉም ባህሪያት፣ አመለካከቶችና/ወይም ድርጊቶች ናቸው፤

h) "NEPAD" ማለት በጉባኤው የተቋቋመው ለአፍሪካ ልማት አዲሱ አጋርነት ነው፤

i) "ተዋዋይ ሀገራት" ማለት የዚህ ፕሮቶኮል ተዋዋይ ሀገራት ናቸው፤

j) "በሴቶች ላይ የሚፈጸም ጥቃት" ማለት በሰላም ጊዜም ሆነ በትጥቅ ግጭት ወይም በጦርነት ሁኔታዎች ወቅት፣ በግል ወይም በሕዝባዊ ሕይወት ውስጥ፣ በሴቶች ላይ አካላዊ፣ ወሲባዊ፣ ሥነ ልቦናዊና ኢኮኖሚያዊ ጉዳት የሚያደርሱ ወይም ሊያደርሱ የሚችሉ፣ እንዲህ ያሉ ድርጊቶችን ለመፈጸም መዛትን ጨምሮ፣ በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ሁሉም ድርጊቶች፤ ወይም በመሠረታዊ ነጻነቶች ላይ የዘፈቀደ ገደቦችን መጣል ወይም ነጻነቶቹን መንፈግ ነው፤

k) "ሴቶች" ማለት ልጃገረዶችን ጨምሮ የሴት ጾታ ያላቸው ሰዎች ናቸው።

አንቀጽ 2: በሴቶች ላይ የሚፈጸም አድሎን ማስወገድ

1. ተዋዋይ ሀገራት በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ሁሉንም ዓይነት አድሎዎች አግባብነት ባላቸው የሕግ አውጪ፣ ተቋማዊና ሌሎች እርምጃዎች ይታገላሉ። በዚህ ረገድ፦

a) ቀደም ሲል ያልተደረገ ከሆነ በሴቶችና በወንዶች መካከል የእኩልነት መርህን በብሔራዊ ሕገ መንግሥቶቻቸውና በሌሎች የሕግ ሰነዶቻቸው ውስጥ ያካትታሉ፤ ውጤታማ አተገባበሩንም ያረጋግጣሉ፤

b) ሁሉንም ዓይነት አድሎዎች፣ በተለይም የሴቶችን ጤናና አጠቃላይ ደኅንነት አደጋ ላይ የሚጥሉ ጎጂ ድርጊቶችን የሚከለክሉና የሚገቱ እርምጃዎችን ጨምሮ አግባብነት ያላቸውን የሕግ አውጪ ወይም የደንብ እርምጃዎች ያወጣሉ፤ ውጤታማ በሆነ መንገድም ይተገብራሉ፤

c) በፖሊሲ ውሳኔዎቻቸው፣ በሕጎቻቸው፣ በልማት ዕቅዶቻቸው፣ በፕሮግራሞቻቸውና በተግባሮቻቸው እንዲሁም በሌሎች የሕይወት ዘርፎች ሁሉ የጾታ ዕይታን ያካትታሉ፤

d) በሕግም ሆነ በተግባር በሴቶች ላይ የሚፈጸም አድሎ አሁንም በቀጠለባቸው ዘርፎች የማስተካከያና አዎንታዊ እርምጃ ይወስዳሉ፤

e) በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ሁሉንም ዓይነት አድሎዎች ለማጥፋት የታለሙ የአካባቢ፣ ብሔራዊ፣ ክልላዊና አህጉራዊ ተነሳሽነቶችን ይደግፋሉ።

2. ተዋዋይ ሀገራት ጎጂ ባህላዊና ልማዳዊ ድርጊቶችን እንዲሁም ከሁለቱ ጾታዎች የአንዱን የበታችነት ወይም የበላይነት እሳቤ ወይም ለሴቶችና ለወንዶች በተሰጡ የተዛቡ ሚናዎች ላይ የተመሠረቱ ሌሎች ድርጊቶችን ሁሉ ለማስወገድ በማሰብ፣ የሴቶችንና የወንዶችን ማኅበራዊና ባህላዊ የአኗኗር ዘይቤዎች በሕዝባዊ ትምህርት፣ በመረጃ፣ በትምህርትና በተግባቦት ስልቶች ለመለወጥ ቁርጠኝነታቸውን ያረጋግጣሉ።

አንቀጽ 3: የክብር መብት

1. እያንዳንዷ ሴት በሰው ልጅነቷ የተፈጥሮ ክብር የማግኘትና ሰብአዊና ሕጋዊ መብቶቿ እውቅናና ጥበቃ የማግኘት መብት አላት።

2. እያንዳንዷ ሴት እንደ ሰው የመከበርና ስብዕናዋን በነጻነት የማዳበር መብት አላት።

3. ተዋዋይ ሀገራት በሴቶች ላይ የሚደርስን ማንኛውንም ብዝበዛ ወይም ማዋረድ ለመከልከል አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ይወስዳሉ፤ ይተገብራሉም።

4. ተዋዋይ ሀገራት የእያንዳንዷ ሴት ክብሯ እንዲከበር ያላትን መብት ጥበቃ ለማረጋገጥና ሴቶችን ከሁሉም ዓይነት ጥቃቶች፣ በተለይም ከወሲባዊና ከቃል ጥቃቶች ለመጠበቅ አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ይወስዳሉ፤ ይተገብራሉም።

አንቀጽ 4: የሕይወት፣ የአካል ደኅንነትና የግል ደኅንነት መብቶች

1. እያንዳንዷ ሴት ሕይወቷ፣ የአካል ደኅንነቷና የግል ደኅንነቷ እንዲከበር የማድረግ መብት አላት። ሁሉም ዓይነት ብዝበዛ፣ ጭካኔ የተሞላበት፣ ኢሰብአዊ ወይም አዋራጅ ቅጣትና አያያዝ የተከለከሉ ናቸው።

2. ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን አግባብነት ያላቸውንና ውጤታማ እርምጃዎችን ይወስዳሉ፦

a) ጥቃቱ በግል ወይም በሕዝባዊ ቦታ ቢፈጸምም ያልተፈለገ ወይም በግዳጅ የሚፈጸም ወሲብን ጨምሮ በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ሁሉንም ዓይነት ጥቃቶች የሚከለክሉ ሕጎችን ማውጣትና ማስፈጸም፤

b) በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ሁሉንም ዓይነት ጥቃቶች መከላከልን፣ መቅጣትንና ማጥፋትን ለማረጋገጥ አስፈላጊ የሆኑ ሌሎች የሕግ አውጪ፣ አስተዳደራዊ፣ ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ እርምጃዎችን መውሰድ፤

c) በሴቶች ላይ የሚፈጸም ጥቃት መንስኤዎችንና መዘዞችን መለየትና እንዲህ ያለውን ጥቃት ለመከላከልና ለማስወገድ አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች መውሰድ፤

d) በሴቶች ላይ የሚፈጸም ጥቃት እንዲቀጥልና እንዲታገሥ ሕጋዊነት የሚሰጡና የሚያባብሱ በባህላዊና ልማዳዊ እምነቶች፣ ድርጊቶችና የተዛቡ አመለካከቶች ውስጥ ያሉ አካላትን ለማጥፋት በሥርዓተ ትምህርትና በማኅበራዊ ተግባቦት አማካኝነት የሰላም ትምህርትን በንቃት ማስፋፋት፤

e) በሴቶች ላይ ጥቃት የሚፈጽሙትን መቅጣትና ተጎጂ ሴቶችን መልሶ ለማቋቋም ፕሮግራሞችን መተግበር፤

f) በሴቶች ላይ የሚፈጸም ጥቃት ሰለባዎች ውጤታማ መረጃ፣ መልሶ ማቋቋምና ካሣ እንዲያገኙ የሚያስችሉ ስልቶችንና ተደራሽ አገልግሎቶችን ማቋቋም፤

g) በሴቶች ላይ የሚፈጸምን ሕገወጥ ዝውውር መከላከልና ማውገዝ፣ እንዲህ ያለውን ዝውውር የሚፈጽሙትን ለፍርድ ማቅረብና ለአደጋ በይበልጥ የተጋለጡ ሴቶችን መጠበቅ፤

h) ሴቶች በቂ መረጃ አግኝተው ያልሰጡት ፈቃድ ሳይኖር በእነርሱ ላይ የሚደረጉ ማንኛቸውንም የሕክምና ወይም የሳይንስ ሙከራዎች መከልከል፤

i) በሴቶች ላይ የሚፈጸም ጥቃትን ለመከላከልና ለማጥፋት የታለሙ ተግባራትን ለመተግበርና ለመከታተል በቂ በጀትና ሌሎች ሀብቶችን ማቅረብ፤

j) የሞት ቅጣት አሁንም ባለባቸው ሀገራት፣ በነፍሰ ጡር ወይም በሚያጠቡ ሴቶች ላይ የሞት ቅጣት ውሳኔ እንዳይፈጸም ማረጋገጥ፤

k) ሴቶችና ወንዶች የስደተኝነት ሁኔታን የመወሰኛ ሥርዓቶችን በማግኘት ረገድ እኩል መብት እንዲኖራቸውና ስደተኛ ሴቶች የራሳቸውን የመታወቂያና ሌሎች ሰነዶችን ጨምሮ በዓለም አቀፍ የስደተኞች ሕግ የተረጋገጡትን ሙሉ ጥበቃና ጥቅሞች እንዲያገኙ ማረጋገጥ።

አንቀጽ 5: ጎጂ ድርጊቶችን ማስወገድ

ተዋዋይ ሀገራት የሴቶችን ሰብአዊ መብቶች በአሉታዊ መልኩ የሚነኩና እውቅና ካገኙ ዓለም አቀፍ መሥፈርቶች ጋር የሚቃረኑ ሁሉንም ዓይነት ጎጂ ድርጊቶች ይከለክላሉ፤ ያወግዛሉም። ተዋዋይ ሀገራት እንዲህ ያሉትን ድርጊቶች ለማስወገድ የሚከተሉትን ጨምሮ አስፈላጊ የሆኑ የሕግ አውጪና ሌሎች እርምጃዎችን ሁሉ ይወስዳሉ፦

a) በመረጃ፣ በመደበኛና መደበኛ ባልሆነ ትምህርት እንዲሁም በማኅበረሰብ ተደራሽነት ፕሮግራሞች አማካኝነት በሁሉም የኅብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ ስለ ጎጂ ድርጊቶች ሕዝባዊ ግንዛቤ መፍጠር፤

b) ሁሉንም ዓይነት የሴት ልጅ ግርዛት፣ ሰውነትን መተልተል፣ የሴት ልጅ ግርዛትን በሕክምና ባለሙያዎችና በረዳት የሕክምና ባለሙያዎች መፈጸምንና ሌሎች ድርጊቶችን ሁሉ ለማጥፋት በቅጣት በተደገፉ የሕግ አውጪ እርምጃዎች አማካኝነት መከልከል፤

c) ለጎጂ ድርጊቶች ሰለባዎች እንደ ጤና አገልግሎቶች፣ የሕግና የፍትሕ ድጋፍ፣ ስሜታዊና ሥነ ልቦናዊ ምክር እንዲሁም ራሳቸውን እንዲችሉ የሚያደርግ የሙያ ሥልጠና በመሳሰሉ መሠረታዊ አገልግሎቶች አማካኝነት አስፈላጊውን ድጋፍ መስጠት፤

d) ለጎጂ ድርጊቶች ወይም ለሌሎች ማንኛቸውም ዓይነት ጥቃቶች፣ በደሎችና አለመቻቻሎች የመጋለጥ አደጋ ያለባቸውን ሴቶች መጠበቅ።

አንቀጽ 6: ጋብቻ

ተዋዋይ ሀገራት ሴቶችና ወንዶች እኩል መብት እንዲኖራቸውና በጋብቻ ውስጥ እንደ እኩል አጋሮች እንዲቆጠሩ ያረጋግጣሉ። የሚከተሉትን ለማረጋገጥ አግባብነት ያላቸውን ብሔራዊ የሕግ አውጪ እርምጃዎች ያወጣሉ፦

a) ማንኛውም ጋብቻ ያለ ሁለቱም ተጋቢዎች ነጻና ሙሉ ፈቃድ አይፈጸምም፤

b) የሴቶች ዝቅተኛ የጋብቻ ዕድሜ 18 ዓመት ይሆናል፤

c) አንድ ሚስት ብቻ ማግባት ተመራጭ የጋብቻ ዓይነት ሆኖ እንዲበረታታ እንዲሁም የሴቶች መብቶች በጋብቻና በቤተሰብ ውስጥ፣ የብዙ ሚስቶች ጋብቻ ግንኙነቶችን ጨምሮ፣ እንዲስፋፉና እንዲጠበቁ፤

d) እያንዳንዱ ጋብቻ ሕጋዊ እውቅና እንዲያገኝ በብሔራዊ ሕጎች መሠረት በጽሑፍ ይሰፍራል፤ ይመዘገባልም፤

e) ባልና ሚስት የጋብቻ ንብረት አስተዳደር ሥርዓታቸውንና የመኖሪያ ቦታቸውን በጋራ ስምምነት ይመርጣሉ፤

f) ያገባች ሴት የራሷን የቤተሰብ ስም የመያዝና እንደፈለገች ለብቻው ወይም ከባሏ የቤተሰብ ስም ጋር በጋራ የመጠቀም መብት አላት፤

g) አንዲት ሴት ዜግነቷን የመያዝ ወይም የባሏን ዜግነት የማግኘት መብት አላት፤

h) ይህ ከብሔራዊ ሕግ ድንጋጌ ወይም ከብሔራዊ ደኅንነት ጥቅሞች ጋር የሚቃረን ካልሆነ በስተቀር፣ አንዲት ሴትና አንድ ወንድ የልጆቻቸውን ዜግነት በተመለከተ እኩል መብት አላቸው፤

i) አንዲት ሴትና አንድ ወንድ የቤተሰቡን ጥቅሞች ለማስጠበቅ፣ ልጆቻቸውን ለመጠበቅና ለማስተማር በጋራ አስተዋጽኦ ያደርጋሉ፤

j) አንዲት ሴት በጋብቻዋ ወቅት የራሷን ንብረት የማፍራትና በነጻነት የማስተዳደርና የመምራት መብት አላት።

አንቀጽ 7: መለያየት፣ ፍቺና ጋብቻን መሻር

ተዋዋይ ሀገራት በመለያየት፣ በፍቺ ወይም ጋብቻ በሚሻርበት ጊዜ ሴቶችና ወንዶች ተመሳሳይ መብቶች እንዲኖራቸው ለማረጋገጥ አግባብነት ያላቸውን ሕጎች ያወጣሉ። በዚህ ረገድ የሚከተሉትን ያረጋግጣሉ፦

a) መለያየት፣ ፍቺ ወይም የጋብቻ መሻር በፍርድ ቤት ትእዛዝ ይፈጸማል፤

b) ሴቶችና ወንዶች መለያየትን፣ ፍቺን ወይም የጋብቻ መሻርን የመጠየቅ ተመሳሳይ መብት አላቸው፤

c) በመለያየት፣ በፍቺ ወይም ጋብቻ በሚሻርበት ጊዜ ሴቶችና ወንዶች በልጆቻቸው ላይ የተመጣጠነ መብቶችና ኃላፊነቶች አሏቸው። በማንኛውም ሁኔታ ለልጆች ጥቅም ከፍተኛ ትኩረት ይሰጣል፤

d) በመለያየት፣ በፍቺ ወይም ጋብቻ በሚሻርበት ጊዜ ሴቶችና ወንዶች ከጋብቻው የተገኘውን የጋራ ንብረት በፍትሐዊነት የመካፈል መብት አላቸው።

አንቀጽ 8: ፍትሕ የማግኘትና በሕግ ፊት እኩል ጥበቃ የማግኘት መብት

ሴቶችና ወንዶች በሕግ ፊት እኩል ናቸው፤ የሕግ እኩል ጥበቃና ጥቅም የማግኘት መብትም አላቸው። ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማረጋገጥ አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ሁሉ ይወስዳሉ፦

a) ሴቶች የነጻ የሕግ ድጋፍን ጨምሮ የፍትሕና የሕግ አገልግሎቶችን ውጤታማ በሆነ መንገድ እንዲያገኙ፤

b) ሴቶች የነጻ የሕግ ድጋፍን ጨምሮ የሕግ አገልግሎቶችን እንዲያገኙ ለማስቻል የታለሙ የአካባቢ፣ ብሔራዊ፣ ክልላዊና አህጉራዊ ተነሳሽነቶችን መደገፍ፤

c) ለሴቶች ልዩ ትኩረት በመስጠትና ሁሉም ሰው ስለ ሴቶች መብቶች ግንዛቤ እንዲያገኝ ለማድረግ በቂ የትምህርትና ሌሎች አግባብነት ያላቸው መዋቅሮችን ማቋቋም፤

d) በሁሉም ደረጃዎች ያሉ ሕግ አስከባሪ አካላት የጾታ እኩልነት መብቶችን ውጤታማ በሆነ መንገድ ለመተርጎምና ለማስፈጸም የሚያስችል ብቃት እንዲኖራቸው፤

e) ሴቶች በዳኝነት አካላትና በሕግ አስከባሪ አካላት ውስጥ እኩል ውክልና እንዲኖራቸው፤

f) የሴቶችን መብቶች ለማስፋፋትና ለመጠበቅ ነባር አድሎአዊ ሕጎችንና ድርጊቶችን ማሻሻል።

አንቀጽ 9: በፖለቲካና በውሳኔ አሰጣጥ ሂደት የመሳተፍ መብት

1. ተዋዋይ ሀገራት አሳታፊ አስተዳደርንና ሴቶች በሀገራቸው የፖለቲካ ሕይወት ውስጥ እኩል ተሳትፎ እንዲኖራቸው ለማስፋፋት፣ በልዩ የድጋፍ እርምጃ፣ ምቹ ሁኔታ በሚፈጥሩ ብሔራዊ ሕጎችና በሌሎች እርምጃዎች አማካኝነት የሚከተሉትን ለማረጋገጥ የተለየ አዎንታዊ እርምጃ ይወስዳሉ፦

a) ሴቶች ያለ ምንም አድሎ በሁሉም ምርጫዎች ይሳተፋሉ፤

b) ሴቶች በሁሉም የምርጫ ሂደቶች በሁሉም ደረጃዎች ከወንዶች ጋር እኩል ውክልና ይኖራቸዋል፤

c) ሴቶች የመንግሥት ፖሊሲዎችንና የልማት ፕሮግራሞችን በማዘጋጀትና በመተግበር በሁሉም ደረጃዎች ከወንዶች ጋር እኩል አጋሮች ናቸው።

2. ተዋዋይ ሀገራት በሁሉም የውሳኔ አሰጣጥ ደረጃዎች የሴቶች ውክልናና ተሳትፎ እንዲጨምርና ውጤታማ እንዲሆን ያረጋግጣሉ።

አንቀጽ 10: የሰላም መብት

1. ሴቶች በሰላም የመኖርና ሰላምን በማስፋፋትና በማስጠበቅ ሂደት የመሳተፍ መብት አላቸው።

2. ተዋዋይ ሀገራት የሴቶች ተሳትፎ በሚከተሉት ውስጥ እንዲጨምር ለማረጋገጥ አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ሁሉ ይወስዳሉ፦

a) በሰላም ትምህርትና በሰላም ባህል ፕሮግራሞች ውስጥ፤

b) በአካባቢ፣ በብሔራዊ፣ በክልላዊ፣ በአህጉራዊና በዓለም አቀፍ ደረጃዎች ግጭቶችን ለመከላከል፣ ለማስተዳደርና ለመፍታት በተዘረጉ መዋቅሮችና ሂደቶች ውስጥ፤

c) ጥገኝነት ጠያቂዎች፣ ስደተኞች፣ ተመላሾችና ተፈናቃዮች፣ በተለይም ሴቶች፣ አካላዊ፣ ሥነ ልቦናዊ፣ ማኅበራዊና ሕጋዊ ጥበቃ እንዲያገኙ ለማረጋገጥ በአካባቢ፣ በብሔራዊ፣ በክልላዊ፣ በአህጉራዊና በዓለም አቀፍ የውሳኔ አሰጣጥ መዋቅሮች ውስጥ፤

d) ለጥገኝነት ጠያቂዎች፣ ለስደተኞች፣ ለተመላሾችና ለተፈናቃዮች፣ በተለይም ለሴቶች፣ የተቋቋሙ መጠለያ ጣቢያዎችንና የሰፈራ ቦታዎችን ለማስተዳደር በተቋቋሙ መዋቅሮች በሁሉም ደረጃዎች ውስጥ፤

e) ከግጭት በኋላ የሚካሄድ መልሶ ግንባታንና መልሶ ማቋቋምን በማቀድ፣ በመቅረጽና በመተግበር በሁሉም ገጽታዎች ውስጥ።

3. ተዋዋይ ሀገራት ለአጠቃላይ ማኅበራዊ ልማትና በተለይም ለሴቶች እድገት የሚውለውን ወጪ ለማሳደግ ወታደራዊ ወጪን በከፍተኛ ደረጃ ለመቀነስ አስፈላጊ የሆኑ እርምጃዎችን ይወስዳሉ።

አንቀጽ 11: በትጥቅ ግጭቶች ወቅት የሴቶች ጥበቃ

1. ተዋዋይ ሀገራት ሕዝቡን፣ በተለይም ሴቶችን የሚነኩ በትጥቅ ግጭት ሁኔታዎች ተፈጻሚ የሚሆኑ የዓለም አቀፍ ሰብአዊ ሕግ ደንቦችን ለማክበርና እንዲከበሩ ለማረጋገጥ ግዴታ ይገባሉ።

2. ተዋዋይ ሀገራት በዓለም አቀፍ ሰብአዊ ሕግ መሠረት ባለባቸው ግዴታዎች መሠረት፣ የትጥቅ ግጭት በሚከሰትበት ጊዜ ሴቶችን ጨምሮ ሲቪሎችን የየትኛውም ሕዝብ አባል ቢሆኑም ይጠብቃሉ።

3. ተዋዋይ ሀገራት ጥገኝነት ጠያቂ ሴቶችን፣ ስደተኞችን፣ ተመላሾችንና የሀገር ውስጥ ተፈናቃዮችን ከሁሉም ዓይነት ጥቃቶች፣ ከአስገድዶ መድፈርና ከሌሎች የወሲባዊ ብዝበዛ ዓይነቶች ለመጠበቅ፣ እንዲሁም እንዲህ ያሉ ድርጊቶች የጦር ወንጀሎች፣ የዘር ማጥፋት ወንጀል እና/ወይም በሰው ልጆች ላይ የሚፈጸሙ ወንጀሎች ተደርገው እንዲቆጠሩና ፈጻሚዎቻቸው ሥልጣን ባለው የወንጀል ዳኝነት አካል ፊት ለፍርድ እንዲቀርቡ ለማረጋገጥ ግዴታ ይገባሉ።

4. ተዋዋይ ሀገራት የትኛውም ሕፃን፣ በተለይም ዕድሜያቸው ከ18 ዓመት በታች የሆኑ ልጃገረዶች፣ በግጭቶች ውስጥ በቀጥታ እንዳይሳተፉና የትኛውም ሕፃን በወታደርነት እንዳይመለመል ለማረጋገጥ አስፈላጊ የሆኑ እርምጃዎችን ሁሉ ይወስዳሉ።

አንቀጽ 12: የትምህርትና የሥልጠና መብት

1. ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ሁሉ ይወስዳሉ፦

a) በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ሁሉንም ዓይነት አድሎዎች ማስወገድና በትምህርትና በሥልጠና ዘርፍ እኩል ዕድልና ተደራሽነትን ማረጋገጥ፤

b) እንዲህ ያለውን አድሎ የሚያስቀጥሉ በመማሪያ መጻሕፍት፣ በሥርዓተ ትምህርቶችና በመገናኛ ብዙኃን ውስጥ ያሉ የተዛቡ አመለካከቶችን ሁሉ ማስወገድ፤

c) ሴቶችን፣ በተለይም ሴት ሕፃናትን፣ በትምህርት ቤቶችና በሌሎች የትምህርት ተቋማት ውስጥ የሚፈጸምን ወሲባዊ ትንኮሳ ጨምሮ ከሁሉም ዓይነት በደሎች መጠበቅና እንዲህ ያሉ ድርጊቶችን በሚፈጽሙት ላይ ቅጣት መደንገግ፤

d) በደልና ወሲባዊ ትንኮሳ ለሚደርስባቸው ሴቶች የምክርና የመልሶ ማቋቋም አገልግሎቶችን ተደራሽ ማድረግ፤

e) የመምህራን ሥልጠናን ጨምሮ በሁሉም የትምህርት ደረጃዎች ሥርዓተ ትምህርቶች ውስጥ የጾታ ግንዛቤ ማስጨበጫንና የሰብአዊ መብቶች ትምህርትን ማካተት።

2. ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን የተለየ አዎንታዊ እርምጃ ይወስዳሉ፦

a) በሴቶች መካከል መሠረተ ትምህርትን ማስፋፋት፤

b) ለሴቶች በሁሉም ደረጃዎችና በሁሉም የትምህርት ዘርፎች፣ በተለይም በሳይንስና በቴክኖሎጂ መስኮች፣ ትምህርትንና ሥልጠናን ማስፋፋት፤

c) ልጃገረዶች በትምህርት ቤቶችና በሌሎች የሥልጠና ተቋማት እንዲመዘገቡና ትምህርታቸውን እንዲቀጥሉ ማበረታታት እንዲሁም ትምህርታቸውን ያለጊዜው ላቋረጡ ሴቶች ፕሮግራሞችን ማዘጋጀት።

አንቀጽ 13: የኢኮኖሚና የማኅበራዊ ደኅንነት መብቶች

ተዋዋይ ሀገራት ለሴቶች በሥራና በሙያ እድገት እንዲሁም በሌሎች ኢኮኖሚያዊ ዕድሎች እኩል ዕድል ለማረጋገጥ የሕግ አውጪና ሌሎች እርምጃዎችን ይወስዳሉ፤ ያስፈጽማሉም። በዚህ ረገድ፦

a) የሥራ ቅጥርን በእኩልነት የማግኘት ዕድልን ያስፋፋሉ፤

b) ለሴቶችና ለወንዶች እኩል ዋጋ ላለው ሥራ እኩል ክፍያ የማግኘት መብትን ያስፋፋሉ፤

c) በሴቶች ቅጥር፣ የደረጃ ዕድገትና ከሥራ ስንብት ረገድ ግልጽነትን ያረጋግጣሉ፤ በሥራ ቦታ የሚፈጸም ወሲባዊ ትንኮሳን ይታገላሉ፤ ይቀጣሉም፤

d) ሴቶች ሙያቸውን የመምረጥ ነጻነትን ያረጋግጣሉ፤ በሥራ ላይ ባሉ ስምምነቶች፣ ሕጎችና ደንቦች እውቅናና ዋስትና የተሰጣቸውን መሠረታዊ መብቶቻቸውን በሚጥሱና በሚበዘብዙ አሠሪዎቻቸው ከሚደርስባቸው ብዝበዛ ይጠብቃሉ፤

e) የሴቶችን ሙያዎችና ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴዎች፣ በተለይም መደበኛ ባልሆነው ዘርፍ ውስጥ፣ ለማስፋፋትና ለመደገፍ ምቹ ሁኔታዎችን ይፈጥራሉ፤

f) መደበኛ ባልሆነው ዘርፍ ውስጥ ለሚሠሩ ሴቶች የጥበቃና የማኅበራዊ ዋስትና ሥርዓት ያቋቁማሉ፤ በሥርዓቱም እንዲታቀፉ ግንዛቤ ያስጨብጣሉ፤

g) ዝቅተኛ የሥራ ዕድሜ ይደነግጋሉ፤ ከዚያ ዕድሜ በታች የሆኑ ሕፃናትን መቅጠር ይከለክላሉ፤ እንዲሁም በሕፃናት፣ በተለይም በሴት ሕፃናት ላይ የሚፈጸሙ ሁሉንም ዓይነት ብዝበዛዎች ይከለክላሉ፣ ይታገላሉ፣ ይቀጣሉም፤

h) ሴቶች በቤት ውስጥ የሚያከናውኑትን ሥራ ኢኮኖሚያዊ ዋጋ እውቅና ለመስጠት አስፈላጊ የሆኑ እርምጃዎችን ይወስዳሉ፤

i) በግሉም ሆነ በመንግሥት ዘርፎች በቂና ክፍያ ያለው የቅድመ ወሊድና የድኅረ ወሊድ የወሊድ ፈቃድ ያረጋግጣሉ፤

j) የግብር ሕጎች በሴቶችና በወንዶች ላይ በእኩልነት ተፈጻሚ እንዲሆኑ ያረጋግጣሉ፤

k) ደመወዝተኛ ሴቶች ደመወዝተኛ ወንዶች ለትዳር አጋሮቻቸውና ለልጆቻቸው የሚያገኟቸውን ተመሳሳይ አበሎችና ጥቅማ ጥቅሞች የማግኘት መብታቸውን እውቅና ይሰጣሉ፤ ያስፈጽማሉም፤

l) ሁለቱም ወላጆች ልጆችን በማሳደግና በማልማት ረገድ ቀዳሚ ኃላፊነት እንዳለባቸውና ይህም መንግሥትና የግሉ ዘርፍ ሁለተኛ ደረጃ ኃላፊነት ያለባቸው ማኅበራዊ ተግባር መሆኑን እውቅና ይሰጣሉ፤

m) በማስታወቂያና በወሲብ ነክ ምስሎችና ጽሑፎች ውስጥ የሴቶችን ብዝበዛና በደል ለመከላከል ውጤታማ የሕግ አውጪና አስተዳደራዊ እርምጃዎችን ይወስዳሉ።

አንቀጽ 14: የጤናና የሥነ ተዋልዶ መብቶች

1. ተዋዋይ ሀገራት የወሲባዊና የሥነ ተዋልዶ ጤናን ጨምሮ የሴቶች የጤና መብት እንዲከበርና እንዲስፋፋ ያረጋግጣሉ። ይህም የሚከተሉትን ያካትታል፦

a) የመውለድ አቅማቸውን የመቆጣጠር መብት፤

b) ልጆች ለመውለድ ወይም ላለመውለድ፣ የልጆችን ቁጥርና በልጆች መካከል የሚኖረውን የጊዜ ልዩነት የመወሰን መብት፤

c) ማንኛውንም የእርግዝና መከላከያ ዘዴ የመምረጥ መብት፤

d) ኤች.አይ.ቪ/ኤድስን ጨምሮ በወሲብ ከሚተላለፉ በሽታዎች ራስን የመጠበቅና የመጠበቅ መብት፤

e) በዓለም አቀፍ ደረጃ እውቅና ካገኙ መሥፈርቶችና ምርጥ ተሞክሮዎች ጋር በሚጣጣም መልኩ፣ ስለ ራስ የጤና ሁኔታ እንዲሁም ስለ ትዳር አጋር የጤና ሁኔታ፣ በተለይም ኤች.አይ.ቪ/ኤድስን ጨምሮ በወሲብ በሚተላለፉ በሽታዎች ከተያዘ፣ መረጃ የማግኘት መብት፤

g) የቤተሰብ ዕቅድ ትምህርት የማግኘት መብት።

2. ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ሁሉ ይወስዳሉ፦

a) ለሴቶች፣ በተለይም በገጠር አካባቢዎች ለሚኖሩ ሴቶች፣ የመረጃ፣ የትምህርትና የተግባቦት ፕሮግራሞችን ጨምሮ በቂ፣ ዋጋቸው ተመጣጣኝና ተደራሽ የሆኑ የጤና አገልግሎቶችን ማቅረብ፤

b) በእርግዝና ወቅትና በሚያጠቡበት ጊዜ ለሴቶች የቅድመ ወሊድ፣ የወሊድና የድኅረ ወሊድ የጤናና የሥነ ምግብ አገልግሎቶችን ማቋቋምና ነባሮቹን ማጠናከር፤

c) በወሲባዊ ጥቃት፣ በአስገድዶ መድፈር፣ በሥጋ ዘመዳሞች መካከል በሚፈጸም ግንኙነት ምክንያት በተከሰተ እርግዝና እንዲሁም የእርግዝናው መቀጠል የእናትን የአእምሮና የአካል ጤና ወይም የእናትን ወይም የፅንሱን ሕይወት አደጋ ላይ በሚጥልበት ሁኔታ የሕክምና ውርጃን በመፍቀድ የሴቶችን የሥነ ተዋልዶ መብቶች መጠበቅ።

አንቀጽ 15: የምግብ ዋስትና መብት

ተዋዋይ ሀገራት ሴቶች የተመጣጠነና በቂ ምግብ የማግኘት መብት እንዲኖራቸው ያረጋግጣሉ። በዚህ ረገድ የሚከተሉትን ለማከናወን አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ይወስዳሉ፦

a) ሴቶች ንጹሕ የመጠጥ ውኃ፣ የቤት ውስጥ ማገዶ ምንጮች፣ መሬትና የተመጣጠነ ምግብ ማምረቻ ዘዴዎችን እንዲያገኙ ማድረግ፤

b) የምግብ ዋስትናን ለማረጋገጥ በቂ የአቅርቦትና የክምችት ሥርዓቶችን ማቋቋም።

አንቀጽ 16: በቂ መኖሪያ ቤት የማግኘት መብት

ሴቶች መኖሪያ ቤትን በእኩልነት የማግኘትና ጤናማ በሆነ አካባቢ ተቀባይነት ያለው የኑሮ ሁኔታ የማግኘት መብት አላቸው። ይህንን መብት ለማረጋገጥ ተዋዋይ ሀገራት ለሴቶች፣ የጋብቻ ሁኔታቸው ምንም ይሁን ምን፣ በቂ መኖሪያ ቤት የማግኘት ዕድል ይሰጣሉ።

አንቀጽ 17: በአዎንታዊ ባህላዊ ሁኔታ ውስጥ የመኖር መብት

1. ሴቶች በአዎንታዊ ባህላዊ ሁኔታ ውስጥ የመኖርና በሁሉም ደረጃዎች የባህል ፖሊሲዎችን በመወሰን ሂደት የመሳተፍ መብት አላቸው።

2. ተዋዋይ ሀገራት በሁሉም ደረጃዎች የባህል ፖሊሲዎችን በመቅረጽ ሂደት የሴቶችን ተሳትፎ ለማሳደግ አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ሁሉ ይወስዳሉ።

አንቀጽ 18: ጤናማና ዘላቂ በሆነ አካባቢ የመኖር መብት

1. ሴቶች ጤናማና ዘላቂ በሆነ አካባቢ የመኖር መብት አላቸው።

2. ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ሁሉ ይወስዳሉ፦

a) በሁሉም ደረጃዎች አካባቢን በማቀድ፣ በማስተዳደርና በመንከባከብ እንዲሁም የተፈጥሮ ሀብቶችን በዘላቂነት በመጠቀም ረገድ የሴቶች ተሳትፎ እንዲጨምር ማረጋገጥ፤

b) በአዳዲስና ታዳሽ የኃይል ምንጮችና የመረጃ ቴክኖሎጂዎችን ጨምሮ አግባብነት ባላቸው ቴክኖሎጂዎች ላይ ምርምርንና መዋዕለ ንዋይን ማስፋፋት እንዲሁም ሴቶች እነዚህን እንዲያገኙና በቁጥጥራቸው ውስጥ እንዲሳተፉ ማመቻቸት፤

c) የሴቶችን ሀገር በቀል የዕውቀት ሥርዓቶች መጠበቅና እንዲዳብሩ ማስቻል፤

d) የቤት ውስጥ ቆሻሻዎችን አያያዝ፣ ማቀነባበር፣ ክምችትና አወጋገድ በደንብ መቆጣጠር፤

e) መርዛማ ቆሻሻዎችን ለማከማቸት፣ ለማጓጓዝና ለማስወገድ ተገቢ መሥፈርቶች መከበራቸውን ማረጋገጥ።

አንቀጽ 19: የዘላቂ ልማት መብት

ሴቶች የዘላቂ ልማት መብታቸውን ሙሉ በሙሉ የማጣጣም መብት አላቸው። በዚህ ረገድ ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን አግባብነት ያላቸውን እርምጃዎች ሁሉ ይወስዳሉ፦

a) በብሔራዊ የልማት ዕቅድ ዝግጅት ሥርዓቶች ውስጥ የጾታ ዕይታን ማካተት፤

b) የልማት ፖሊሲዎችንና ፕሮግራሞችን በመንደፍ፣ በመወሰን፣ በመተግበርና በመገምገም ሂደት በሁሉም ደረጃዎች የሴቶችን ተሳትፎ ማረጋገጥ፤

c) ሴቶች እንደ መሬት ያሉ የማምረቻ ሀብቶችን እንዲያገኙና እንዲቆጣጠሩ ማስፋፋትና የንብረት ባለቤትነት መብታቸውን ማረጋገጥ፤

d) ለሴቶች የተሻለ የኑሮ ጥራት ለማቅረብና በሴቶች መካከል ያለውን የድህነት መጠን ለመቀነስ በገጠርና በከተማ ደረጃዎች ሴቶች ብድር፣ ሥልጠና፣ የክህሎት ልማትና የኤክስቴንሽን አገልግሎቶችን እንዲያገኙ ማስፋፋት፤

e) የልማት ፖሊሲዎችንና ፕሮግራሞችን በማዘጋጀት ሂደት በተለይ ሴቶችን የሚመለከቱ የሰው ልማት አመልካቾችን ግምት ውስጥ ማስገባት፤ እና

f) የሉላዊነት አሉታዊ ውጤቶችና የንግድና የኢኮኖሚ ፖሊሲዎችንና ፕሮግራሞችን በመተግበር የሚከሰቱ ማናቸውም ጎጂ ውጤቶች በሴቶች ላይ በትንሹ እንዲቀነሱ ማረጋገጥ።

አንቀጽ 20: የመበለቶች መብቶች

ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ድንጋጌዎች በመተግበር መበለቶች ሁሉንም ሰብአዊ መብቶች እንዲያጣጥሙ ለማረጋገጥ አግባብነት ያላቸውን የሕግ እርምጃዎች ይወስዳሉ፦

a) መበለቶች ኢሰብአዊ፣ አዋራጅ ወይም ክብርን የሚያሳንስ አያያዝ እንዳይደርስባቸው፤

b) ይህ ከልጆቹ ጥቅምና ደኅንነት ጋር የሚቃረን ካልሆነ በስተቀር፣ አንዲት መበለት ባሏ ከሞተ በኋላ በራሱ ጊዜ የልጆቿ ሞግዚትና ተንከባካቢ እንድትሆን፤

c) አንዲት መበለት እንደገና የማግባት መብት እንዲኖራትና በዚህ ጊዜም የመረጠችውን ሰው እንድታገባ።

አንቀጽ 21: የውርስ መብት

1. አንዲት መበለት ከባሏ ንብረት ውርስ ፍትሐዊ ድርሻ የማግኘት መብት አላት። አንዲት መበለት በጋብቻ መኖሪያ ቤቱ ውስጥ መኖሯን የመቀጠል መብት አላት። እንደገና ካገባች፣ ቤቱ የራሷ ከሆነ ወይም ቤቱን የወረሰችው ከሆነ ይህንን መብት እንደያዘች ትቀጥላለች።

2. ሴቶችና ወንዶች የወላጆቻቸውን ንብረቶች በፍትሐዊ ድርሻ የመውረስ መብት አላቸው።

አንቀጽ 22: ለአረጋውያን ሴቶች የሚደረግ ልዩ ጥበቃ

ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን ግዴታ ይገባሉ፦

a) ለአረጋውያን ሴቶች ጥበቃ ማድረግና ከአካላዊ፣ ከኢኮኖሚያዊና ከማኅበራዊ ፍላጎቶቻቸው እንዲሁም ሥራና የሙያ ሥልጠና ከማግኘት ዕድላቸው ጋር የሚመጣጠኑ ልዩ እርምጃዎችን መውሰድ፤

b) አረጋውያን ሴቶች ወሲባዊ በደልን ጨምሮ ከጥቃት፣ በዕድሜ ላይ ከተመሠረተ አድሎ ነጻ የመሆን መብታቸውንና በክብር የመያዝ መብታቸውን ማረጋገጥ።

አንቀጽ 23: ለአካል ጉዳተኛ ሴቶች የሚደረግ ልዩ ጥበቃ

ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን ግዴታ ይገባሉ፦

a) የአካል ጉዳተኛ ሴቶችን ጥበቃ ማረጋገጥና ሥራ፣ የሙያና የቴክኒክ ሥልጠና እንዲያገኙ እንዲሁም በውሳኔ አሰጣጥ ሂደት እንዲሳተፉ ለማመቻቸት ከአካላዊ፣ ከኢኮኖሚያዊና ከማኅበራዊ ፍላጎቶቻቸው ጋር የሚመጣጠኑ ልዩ እርምጃዎችን መውሰድ፤

b) የአካል ጉዳተኛ ሴቶች ወሲባዊ በደልን ጨምሮ ከጥቃት፣ በአካል ጉዳት ላይ ከተመሠረተ አድሎ ነጻ የመሆን መብታቸውንና በክብር የመያዝ መብታቸውን ማረጋገጥ።

አንቀጽ 24: ችግር ላይ ለሚገኙ ሴቶች የሚደረግ ልዩ ጥበቃ

ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን ግዴታ ይገባሉ፦

a) ድሆች ሴቶችንና የቤተሰብ መሪ የሆኑ ሴቶችን፣ ከተገለሉ የሕዝብ ክፍሎች የመጡ ሴቶችን ጨምሮ፣ ጥበቃ ማረጋገጥና ለሁኔታቸውና ለልዩ አካላዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማኅበራዊ ፍላጎቶቻቸው ተስማሚ የሆነ አካባቢ ማቅረብ፤

b) ነፍሰ ጡር ወይም የሚያጠቡ ሴቶች ወይም በእስር ላይ የሚገኙ ሴቶች ለሁኔታቸው ተስማሚ የሆነ አካባቢ በማቅረብ መብታቸውን ማረጋገጥና በክብር የመያዝ መብታቸውን ማረጋገጥ።

አንቀጽ 25: መፍትሔዎች

ተዋዋይ ሀገራት የሚከተሉትን ለማከናወን ግዴታ ይገባሉ፦

a) በዚህ ፕሮቶኮል እውቅና የተሰጣቸው መብቶቿ ወይም ነጻነቶቿ ለተጣሱባት ለማንኛውም ሴት አግባብነት ያላቸውን መፍትሔዎች መደንገግ፤

b) እንዲህ ያሉ መፍትሔዎች ሥልጣን ባላቸው የዳኝነት፣ የአስተዳደር ወይም የሕግ አውጪ አካላት ወይም በሕግ በተደነገገ ሌላ ማንኛውም ሥልጣን ያለው አካል እንዲወሰኑ ማረጋገጥ።

አንቀጽ 26: አፈጻጸምና ክትትል

1. ተዋዋይ ሀገራት ይህ ፕሮቶኮል በብሔራዊ ደረጃ መተግበሩን ያረጋግጣሉ፤ በአፍሪካ ቻርተር አንቀጽ 62 መሠረት በሚያቀርቡት ወቅታዊ ሪፖርቶቻቸውም በዚህ ፕሮቶኮል እውቅና የተሰጣቸው መብቶች ሙሉ በሙሉ እውን እንዲሆኑ የወሰዷቸውን የሕግ አውጪና ሌሎች እርምጃዎች ይገልጻሉ።

2. ተዋዋይ ሀገራት አስፈላጊ የሆኑ እርምጃዎችን ሁሉ ለመውሰድ ግዴታ ይገባሉ፤ በተለይም በዚህ ፕሮቶኮል እውቅና የተሰጣቸው መብቶች ሙሉ በሙሉና ውጤታማ በሆነ መንገድ እንዲተገበሩ በጀትና ሌሎች ሀብቶችን ያቀርባሉ።

አንቀጽ 27: ትርጓሜ

ይህንን ፕሮቶኮል ተግባራዊ በማድረግ ወይም በመተግበር ሂደት የሚነሱ የትርጓሜ ጉዳዮችን የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ፍርድ ቤት ይመለከታል።

አንቀጽ 28: ፊርማ፣ ማጽደቅና አባል መሆን

1. ይህ ፕሮቶኮል ተዋዋይ ሀገራት በየራሳቸው ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቶች መሠረት እንዲፈርሙት፣ እንዲያጸድቁትና አባል እንዲሆኑበት ክፍት ይሆናል።

2. የማጽደቂያ ወይም የአባልነት ሰነዶች ለአፍሪካ ኅብረት ኮሚሽን ሊቀመንበር ገቢ ይደረጋሉ።

አንቀጽ 29: ሥራ ላይ የሚውልበት ጊዜ

1. ይህ ፕሮቶኮል አሥራ አምስተኛው (15) የማጽደቂያ ሰነድ ገቢ ከተደረገበት ቀን ጀምሮ ከሠላሳ (30) ቀናት በኋላ ሥራ ላይ ይውላል።

2. ይህ ፕሮቶኮል ሥራ ላይ ከዋለ በኋላ አባል ለሚሆን ለእያንዳንዱ ተዋዋይ ሀገር ፕሮቶኮሉ የአባልነት ሰነዱ ገቢ በተደረገበት ቀን ሥራ ላይ ይውላል።

3. የአፍሪካ ኅብረት ኮሚሽን ሊቀመንበር ይህ ፕሮቶኮል ሥራ ላይ መዋሉን ለሁሉም አባል ሀገራት ያሳውቃል።

አንቀጽ 30: ማሻሻያና ክለሳ

1. ማንኛውም ተዋዋይ ሀገር ይህንን ፕሮቶኮል ለማሻሻል ወይም ለመከለስ የውሳኔ ሐሳቦችን ማቅረብ ይችላል።

2. የማሻሻያ ወይም የክለሳ የውሳኔ ሐሳቦች በጽሑፍ ለአፍሪካ ኅብረት ኮሚሽን ሊቀመንበር ይቀርባሉ፤ ሊቀመንበሩም የውሳኔ ሐሳቦቹን በደረሱት በሠላሳ (30) ቀናት ውስጥ ለተዋዋይ ሀገራት ያስተላልፋል።

3. ጉባኤው የአፍሪካ ኮሚሽንን ምክር ካገኘ በኋላ፣ በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ 2 ድንጋጌዎች መሠረት ለተዋዋይ ሀገራት ማሳወቂያ ከተሰጠበት ቀን ጀምሮ ባለው የአንድ (1) ዓመት ጊዜ ውስጥ እነዚህን የውሳኔ ሐሳቦች ይመረምራል።

4. ማሻሻያዎች ወይም ክለሳዎች በጉባኤው በቀላል አብላጫ ድምፅ ይጸድቃሉ።

5. ማሻሻያው ለተቀበለው ለእያንዳንዱ ተዋዋይ ሀገር የአፍሪካ ኅብረት ኮሚሽን ሊቀመንበር የመቀበያ ማሳወቂያውን ከተቀበለበት ቀን ጀምሮ ከሠላሳ (30) ቀናት በኋላ ሥራ ላይ ይውላል።

አንቀጽ 31: የዚህ ፕሮቶኮል ደረጃ

የዚህ ፕሮቶኮል የትኛውም ድንጋጌ በተዋዋይ ሀገራት ብሔራዊ ሕጎች ውስጥ ወይም በእነዚህ ተዋዋይ ሀገራት ውስጥ ተፈጻሚ በሆኑ ሌሎች ክልላዊ፣ አህጉራዊ ወይም ዓለም አቀፍ ስምምነቶች፣ ውሎች ወይም ቃል ኪዳኖች ውስጥ የተካተቱትን የሴቶችን መብቶች እውን ለማድረግ ይበልጥ ጠቃሚ የሆኑ ድንጋጌዎችን አይነካም።

አንቀጽ 32: የሽግግር ድንጋጌዎች

የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ፍርድ ቤት እስኪቋቋም ድረስ፣ ይህንን ፕሮቶኮል ተግባራዊ በማድረግና በመተግበር ሂደት የሚነሱ የትርጓሜ ጉዳዮችን የአፍሪካ የሰብአዊና የሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን ይመለከታል።

በኅብረቱ ጉባኤ 2ኛ መደበኛ ስብሰባ የጸደቀ፣ ማፑቶ፣ 11 ጁላይ 2003