Skip to main content
NGOsource 501(c)(3) Equivalent ACHPR Observer · N°553Observateur CADHP · n° 553 Co-Chair · GIZ/BMZ SEA-T CouncilCoprésidence · Conseil SEA-T GIZ/BMZ TransparencyTransparence Candid Seal 2025Sceau Candid 2025
RFLD members and partners at a women’s rights meeting
Maputo Protocol · Twi

Nhyehyɛe Mmara a Ɛka Afrika Apam Krataa a Ɛfa Nnipa ne Aman Hokwan Ho Ho, a Ɛfa Mmea Hokwan wɔ Afrika (Maputo Protocol)

The Maputo Protocol in Twi (Akan) · Unofficial RFLD translation, 2026

RFLD na ɛkyerɛɛ ase yi ma amannebɔ ne nkɔmmɔbɔ; ɛnyɛ nkyerɛase a aban apene so. Nkrataa a Afrika Nkabom (African Union) apene so nkutoo na ɛyɛ nokware de.

Unofficial translation, 2026. RFLD translated the official English text of the Protocol into Twi for information and awareness. Only the texts adopted by the African Union are authentic. This version is open for review by native speakers and legal experts.

Nea ɛwɔ mu
  1. Nnianim Asɛm
  2. Ɔfa 1: Nsɛmfua Ase Kyerɛ
  3. Ɔfa 2: Mmea Ho Nyiyimu Ase Tutu
  4. Ɔfa 3: Animuonyam Ho Hokwan
  5. Ɔfa 4: Nkwa, Honam a Ɛho Nni Dɛm ne Onipa Ahobammɔ Ho Hokwan
  6. Ɔfa 5: Nneyɛe a Ɛde Ɔhaw Ba Ase Tutu
  7. Ɔfa 6: Aware
  8. Ɔfa 7: Atetekwaa, Aware Gyae ne Aware a Wɔasɛe
  9. Ɔfa 8: Atɛntrenee a Obiara Betumi Anya ne Ahobammɔ a Ɛyɛ Pɛ wɔ Mmara Anim
  10. Ɔfa 9: Hokwan sɛ Wɔde Wɔn Ho Bɛhyɛ Amanyɔsɛm ne Gyinaesi Mu
  11. Ɔfa 10: Asomdwoe Ho Hokwan
  12. Ɔfa 11: Mmea Ho Bammɔ wɔ Akodi a Wɔde Akode Di Mu
  13. Ɔfa 12: Nhomasua ne Ntetee Ho Hokwan
  14. Ɔfa 13: Sikasɛm ne Asetena mu Yiyedi Ho Hokwan
  15. Ɔfa 14: Akwahosan ne Awo Ho Hokwan
  16. Ɔfa 15: Aduan Ahobammɔ Ho Hokwan
  17. Ɔfa 16: Hokwan sɛ Wonya Tenabea a Ɛfata
  18. Ɔfa 17: Hokwan sɛ Wɔtena Amammerɛ a Eye Mu
  19. Ɔfa 18: Hokwan sɛ Wɔtena Abɔde Mu Tebea a Ɛho Tew na Ɛbɛtena Hɔ Daa Mu
  20. Ɔfa 19: Nkɔso a Ɛbɛtena Hɔ Daa Ho Hokwan
  21. Ɔfa 20: Akunafo Hokwan
  22. Ɔfa 21: Agyapade Mu Kyɛfa Ho Hokwan
  23. Ɔfa 22: Mmea Mpanyin Ho Bammɔ Titiriw
  24. Ɔfa 23: Mmea a Wɔwɔ Dɛm Ho Bammɔ Titiriw
  25. Ɔfa 24: Mmea a Wɔwɔ Ahohia Mu Ho Bammɔ Titiriw
  26. Ɔfa 25: Nsiesie Akwan
  27. Ɔfa 26: Dwumadi ne So Hwɛ
  28. Ɔfa 27: Nkyerɛase
  29. Ɔfa 28: Nsa Hyɛ, Apene ne Mu Kɔ
  30. Ɔfa 29: Bere a Ɛbɛfi Ase Ayɛ Adwuma
  31. Ɔfa 30: Nsakrae ne Nhwehwɛmu Foforo
  32. Ɔfa 31: Nhyehyɛe Mmara Yi Gyinabea
  33. Ɔfa 32: Ntam Bere Nhyehyɛe

Nnianim Asɛm

Aman a wɔaka Nhyehyɛe Mmara (Protocol) yi ho,

ESIANE SƐ Afrika Apam Krataa a Ɛfa Nnipa ne Aman Hokwan Ho (African Charter on Human and Peoples' Rights) Ɔfa 66 ma kwan ma wɔyɛ nhyehyɛe mmara titiriw anaa apam foforo, sɛ ɛho hia a, de ka Afrika Apam Krataa no mu nsɛm ho, na Afrika Biakoyɛ Ahyehyɛde (Organization of African Unity) Aman Atitiriw ne Aban Atitiriw Nhyiamu Kɛse a wɔhyiaa wɔ wɔn Nhyiamu Daa a Ɛto so Aduasa Baako mu wɔ Addis Ababa, Ethiopia, wɔ June 1995 no, de mpaemu AHG/Res.240 (XXXI) penee Afrika Kɔmisiɔn a Ɛhwɛ Nnipa ne Aman Hokwan So (African Commission on Human and Peoples' Rights) afotu sɛ wɔnyɛ Nhyehyɛe Mmara a ɛfa Mmea Hokwan wɔ Afrika ho;

ESIANE SƐ Afrika Apam Krataa a Ɛfa Nnipa ne Aman Hokwan Ho Ɔfa 2 si nnyiyimu (non-discrimination) nnyinasosɛm no mu den, sɛ ɛnsɛ sɛ wɔde abusua kɛse, mmusuakuw, honam ahosu, ɔbarima anaa ɔbaa su, kasa, nyamesom, amanyɔsɛm anaa adwene foforo biara, ɔman anaa abusua mu fibea, ahonyade, awo anaa gyinabea foforo biara yiyi nnipa mu;

BIO ESIANE SƐ Afrika Apam Krataa a Ɛfa Nnipa ne Aman Hokwan Ho Ɔfa 18 frɛ Aman a wɔaka ho nyinaa sɛ wonyi mmea ho nyiyimu biara mfi hɔ, na wɔnhwɛ sɛ wɔbɔ mmea hokwan ho ban sɛnea amanaman mpaemuka ne apam ahorow kyerɛ no;

ƐHUU SƐ Afrika Apam Krataa a Ɛfa Nnipa ne Aman Hokwan Ho Ɔfa 60 ne 61 gye atuntummɔn mu ne amanaman nnipa hokwan ho nhyehyɛe ahorow, ne Afrika nneyɛe a ɛne amanaman gyinapɛn a ɛfa nnipa ne aman hokwan ho hyia, tom sɛ ɛyɛ nsɛntitiriw a wɔde hwɛ sɛnea wɔde Afrika Apam Krataa no bedi dwuma na wɔbɛkyerɛ ase;

ƐKAE SƐ wɔagye mmea hokwan atom na wɔahyɛ ho bɔ wɔ amanaman nnipa hokwan ho nhyehyɛe nyinaa mu, titiriw Wiase Nyinaa Nnipa Hokwan Ho Mpaemuka (Universal Declaration of Human Rights), Amanaman Apam a Ɛfa Ɔmanfo ne Amanyɔ Hokwan Ho (International Covenant on Civil and Political Rights), Amanaman Apam a Ɛfa Sikasɛm, Asetena ne Amammerɛ Hokwan Ho (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights), Apam a Ɛfa Mmea Ho Nyiyimu Ahorow Nyinaa Ase Tutu Ho (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women, CEDAW) ne ne Nhyehyɛe Mmara a Ɛnhyɛ Obiara Ma (Optional Protocol), Afrika Apam Krataa a Ɛfa Abofra Hokwan ne Ne Yiyedi Ho (African Charter on the Rights and Welfare of the Child), ne amanaman ne atuntummɔn mu apam ne ahyɛde afoforo nyinaa a ɛfa mmea hokwan ho, sɛ nnipa hokwan a obiara ntumi nnye mfi ne nsa, a ɛde wɔn ho to wɔn ho so, na wontumi mpaapae mu;

ƐHUU SƐ wɔasan asi mmea hokwan ne dwuma titiriw a mmea di wɔ nkɔso mu so dua wɔ Amanaman Nkabom (United Nations) Dwumadi Nhyehyɛe ahorow mu: nea ɛfa Abɔde Mu Tebea ne Nkɔso ho wɔ 1992 mu, nea ɛfa Nnipa Hokwan ho wɔ 1993 mu, nea ɛfa Nnipa Dodow ne Nkɔso ho wɔ 1994 mu, ne nea ɛfa Asetena mu Nkɔso ho wɔ 1995 mu;

ƐKAE NSO Amanaman Nkabom Ahobammɔ Badwa Mpaemu 1325 (2000) (United Nations Security Council Resolution 1325 (2000)) a ɛfa dwuma a Mmea di wɔ asomdwoe ne ahobammɔ nkɔanim mu ho;

ƐSAN SI SO DUA SƐ nnyinasosɛm a ɛfa mmea ne mmarima pɛyɛ nkɔanim ho no, sɛnea ɛhyɛ Afrika Nkabom (African Union) Ahyehyɛde Mmara Titiriw (Constitutive Act) mu, ne Afrika Nkɔso Ho Ayɔnkofa Foforo (New Partnership for Africa's Development, NEPAD) mu, ne Mpaemuka, Mpaemu ne Gyinaesi ahorow a ɛfa ho, a ɛkyerɛ sɛ Afrika Aman ahyɛ bɔ sɛ wɔbɛma Afrika mmea anya kyɛfa koraa wɔ Afrika nkɔso mu sɛ ayɔnkofo a wɔyɛ pɛ;

BIO ƐHUU SƐ Afrika Dwumadi Nhyehyɛe (African Platform for Action) ne Dakar Mpaemuka a ɛbaa 1994 mu, ne Beijing Dwumadi Nhyehyɛe (Beijing Platform for Action) a ɛbaa 1995 mu no frɛ Amanaman Nkabom Aman a Wɔka Ho nyinaa, a wɔahyɛ bɔ kɛse sɛ wɔde bɛyɛ adwuma no, sɛ wɔntu anammɔn pɔtee mfa wɔn adwene nsi mmea nnipa hokwan so kɛse, na ama wɔatumi ayi nyiyimu ahorow nyinaa ne basabasayɛ a egyina ɔbarima anaa ɔbaa su so (gender-based violence) a wɔde tia mmea afi hɔ;

ƐGYE TOM dwuma titiriw a mmea di wɔ Afrika su pa a egyina pɛyɛ, asomdwoe, ahofadi, animuonyam, atɛntrenee, biakoyɛ ne ɔman nyinaa tumi (democracy) nnyinasosɛm so ho bammɔ mu;

ƐKAE Mpaemu, Mpaemuka, Afotu, Gyinaesi, Apam ne atuntummɔn mu ne atuntummɔn nketewa mu nhyehyɛe afoforo a ɛfa ho, a wɔde yɛ adwuma sɛ wobeyi nyiyimu ahorow nyinaa afi hɔ na wɔde mmea ne mmarima pɛyɛ akɔ anim;

ƐHAW ADWENE SƐ ɛmfa ho sɛ Aman a wɔaka ho no mu dodow no ara apene Afrika Apam Krataa a Ɛfa Nnipa ne Aman Hokwan Ho ne amanaman nnipa hokwan ho nhyehyɛe afoforo so (ratification), na wɔahyɛ bɔ kɛse sɛ wobeyi nyiyimu ahorow nyinaa ne nneyɛe a ɛde ɔhaw ba a wɔde tia mmea afi hɔ no, mmea a wɔwɔ Afrika da so ara yɛ nyiyimu ne nneyɛe a ɛde ɔhaw ba no ho afɔdifo;

ƐGYE DI PA ARA SƐ ɛsɛ sɛ wɔbu nneyɛe biara a esiw mmea ne mmabaa nyin pa kwan anaa ɛde no to asiane mu, na ɛka wɔn honam ne adwene mu nkɔso, fɔ na woyi afi hɔ;

ƐASI N'ADWENE PI SƐ ɛbɛhwɛ sɛ wɔde mmea hokwan bɛkɔ anim, wɔbɛma abam, na wɔabɔ ho ban, na ama wɔatumi anya wɔn nnipa hokwan nyinaa koraa;

WƆAPENE SO SƐNEA EDI SO YI:

Ɔfa 1: Nsɛmfua Ase Kyerɛ

Ɛfa Nhyehyɛe Mmara yi ho no:

a) "Afrika Apam Krataa" kyerɛ Afrika Apam Krataa a Ɛfa Nnipa ne Aman Hokwan Ho;

b) "Afrika Kɔmisiɔn" kyerɛ Afrika Kɔmisiɔn a Ɛhwɛ Nnipa ne Aman Hokwan So;

c) "Nhyiamu Kɛse" kyerɛ Afrika Nkabom Aman Atitiriw ne Aban Atitiriw Nhyiamu Kɛse (Assembly of Heads of State and Government of the African Union);

d) "AU" kyerɛ Afrika Nkabom (African Union);

e) "Ahyehyɛde Mmara Titiriw" kyerɛ Afrika Nkabom Ahyehyɛde Mmara Titiriw (Constitutive Act of the African Union);

f) "Mmea ho nyiyimu" kyerɛ nsonsonoe biara a wɔde yɛ, wɔde obi to nkyɛn, anaa wɔde siw no kwan, anaa ɔkwan biara a wɔfa so ne obi di nsonsonoe a egyina ɔbarima anaa ɔbaa su so, a n'atirimpɔw anaa ne nsunsuanso sɛe anaa ɛtɔre mmea, ɛmfa ho sɛ wɔaware anaa wɔnwaree, nnipa hokwan ne ahofadi titiriw a ɛwɔ asetena mu afã nyinaa ho agyede, wɔn mu anigye anaa wɔn mu dwumadi ase;

g) "Nneyɛe a ɛde ɔhaw ba" (Harmful Practices) kyerɛ suban, adwenkyerɛ ne/anaa nneyɛe nyinaa a ɛsɛe mmea ne mmabaa hokwan titiriw, te sɛ wɔn nkwa, wɔn akwahosan, wɔn animuonyam, wɔn nhomasua ne wɔn honam a ɛho nni dɛm (physical integrity) ho hokwan;

h) "NEPAD" kyerɛ Afrika Nkɔso Ho Ayɔnkofa Foforo (New Partnership for Africa's Development) a Nhyiamu Kɛse no de sii hɔ;

i) "Aman a wɔaka ho" (States Parties) kyerɛ Aman a wɔaka Nhyehyɛe Mmara yi ho;

j) "Basabasayɛ a wɔde tia mmea" (Violence against women) kyerɛ nneyɛe nyinaa a wɔde tia mmea a ɛde honam, nna, adwene ne sikasɛm mu ɔhaw ba wɔn so anaa ebetumi de aba, a nea ɛka ho ne ahunahuna sɛ wɔbɛyɛ saa nneyɛe no; anaa sɛ wɔde anohyeto a ɛnni nnyinaso bɛto ahofadi titiriw so anaa wobegye afi wɔn nsa wɔ wɔn ankasa asetena anaa ɔmanfo asetena mu, wɔ asomdwoe bere mu ne bere a akodi a wɔde akode di (armed conflict) anaa ɔko rekɔ so;

k) "Mmea" kyerɛ nnipa a wɔyɛ mmea, a mmabaa nso ka ho.

Ɔfa 2: Mmea Ho Nyiyimu Ase Tutu

1. Aman a wɔaka ho bɛko atia mmea ho nyiyimu ahorow nyinaa denam mmara, ahyehyɛde ne akwan afoforo a ɛfata so. Wɔ eyi mu no, wɔbɛ:

a) de mmea ne mmarima pɛyɛ nnyinasosɛm no ahyɛ wɔn ɔman mmara nhyehyɛe titiriw (national constitutions) ne mmara nhyehyɛe afoforo mu, sɛ wɔnyɛɛ saa da a, na wɔahwɛ sɛ wɔde di dwuma yiye;

b) hyɛ mmara anaa nhyehyɛe a ɛfata, na wɔde di dwuma yiye, a nea ɛka ho ne nea ɛbara na esiw nyiyimu ahorow nyinaa kwan, titiriw nneyɛe a ɛde ɔhaw ba a ɛde mmea akwahosan ne wɔn yiyedi nyinaa to asiane mu no;

c) de mmea ne mmarima su ho adwene (gender perspective) bɛka wɔn nhyehyɛe ho gyinaesi, mmara, nkɔso ho nhyehyɛe, dwumadi nhyehyɛe ne dwumadi ahorow ne asetena mu afã afoforo nyinaa ho;

d) tu anammɔn a ɛteɛ nneɛma na ɛde nkɔso ba wɔ mmeae a mmea ho nyiyimu da so wɔ hɔ wɔ mmara mu ne nokware mu;

e) boa mpɔtam, ɔman, atuntummɔn ne Afrika asasetaw so nhyehyɛe a ɛpɛ sɛ etutu mmea ho nyiyimu ahorow nyinaa ase.

2. Aman a wɔaka ho bɛhyɛ bɔ sɛ wɔbɛsesa mmea ne mmarima suban wɔ asetena ne amammerɛ mu denam ɔmanfo nhomasua, ne amannebɔ, nhomasua ne nkitahodi akwan so, sɛnea ɛbɛyɛ a wobetumi ayi amammerɛ ne tete nneyɛe a ɛde ɔhaw ba ne nneyɛe afoforo nyinaa a egyina adwene a ɛne sɛ ɔbarima anaa ɔbaa ase bɛba fam anaa ɔbɛkɔ soro sen ne yɔnko so, anaa dwuma a wɔakyekyɛ ama mmea ne mmarima wɔ adwenkyerɛ a ɛntumi nsesa (stereotyped roles) so no afi hɔ.

Ɔfa 3: Animuonyam Ho Hokwan

1. Ɔbaa biara wɔ hokwan sɛ onya animuonyam a ɛwɔ onipa mu, na wogye ne nnipa hokwan ne ne mmara mu hokwan tom na wɔbɔ ho ban.

2. Ɔbaa biara wɔ hokwan sɛ wobu no sɛ onipa, na ɔwɔ hokwan sɛ ne su nyin ne ho bere ase.

3. Aman a wɔaka ho bɛpene akwan a ɛfata so na wɔde adi dwuma de abara sɛ obiara bɛfa mmea nsa ayɛ wɔn adwuma bɔne (exploitation) anaa obebu wɔn animtiaa.

4. Aman a wɔaka ho bɛpene akwan a ɛfata so na wɔde adi dwuma de ahwɛ sɛ wɔbɔ ɔbaa biara hokwan sɛ wobu ne animuonyam ho ban, na wɔbɔ mmea ho ban fi basabasayɛ ahorow nyinaa ho, titiriw nna mu basabasayɛ ne anom basabasayɛ.

Ɔfa 4: Nkwa, Honam a Ɛho Nni Dɛm ne Onipa Ahobammɔ Ho Hokwan

1. Ɛsɛ sɛ wobu ɔbaa biara nkwa, ne honam a ɛho nni dɛm ne n'ahobammɔ. Wɔbara ayɛ bɔne (exploitation) ahorow nyinaa, ne asotwe ne nneyɛe a ɛyɛ atirimɔden, a ɛnfata nnipa, anaa ɛbu onipa animtiaa.

2. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn a ɛfata na etu mpɔn de abɛ:

a) hyɛ mmara na wɔde adi dwuma de abara basabasayɛ ahorow nyinaa a wɔde tia mmea, a nea ɛka ho ne nna a ɔbaa mpɛ anaa wɔhyɛ no ma ɔde ne ho kɔ mu, sɛ basabasayɛ no si kokoam anaa ɔmanfo anim;

b) pene mmara, amammui, asetena ne sikasɛm mu akwan afoforo a ɛho hia so, de ahwɛ sɛ wosiw basabasayɛ ahorow nyinaa a wɔde tia mmea ano, wɔtwe ho aso, na wotutu ase;

c) hwehwɛ nea ɛde basabasayɛ a wɔde tia mmea ba ne ne nsunsuanso, na wɔtu anammɔn a ɛfata de asiw ano na woayi saa basabasayɛ no afi hɔ;

d) de ahoɔden bɛma asomdwoe ho nhomasua akɔ anim denam sukuu nhyehyɛe (curricula) ne ɔmanfo nkitahodi so, sɛnea ɛbɛyɛ a wobetutu tete ne amammerɛ gyidi, nneyɛe ne adwenkyerɛ a ɛntumi nsesa a ɛma basabasayɛ a wɔde tia mmea yɛ nea ɛfata, na ɛma ɛkɔ so na wɔma kwan ma no, ase;

e) twe wɔn a wɔde basabasayɛ tia mmea aso, na wɔde nhyehyɛe adi dwuma de asiesie mmea a wɔayɛ wɔn afɔdifo no asetena;

f) de akwan ne ɔsom a obiara betumi anya bɛsi hɔ, a ɛbɛma wɔn a basabasayɛ a wɔde tia mmea ato wɔn no anya amanneɛ pa, asetena siesie ne akatua (reparation);

g) siw mmea ho dwadi (trafficking in women) ano na wobu no fɔ, twe wɔn a wɔyɛ saa dwadi no kɔ asɛnnibea, na wɔbɔ mmea a wɔwɔ asiane kɛse mu ho ban;

h) bara ayaresa anaa nyansahu mu sɔhwɛ nyinaa a wɔde yɛ mmea a wonnya wɔn mmoa a wɔde nimdeɛ ma (informed consent);

i) ma sika ne nneɛma afoforo a ɛdɔɔso a wɔde bɛyɛ na wɔahwɛ dwumadi a ɛpɛ sɛ esiw basabasayɛ a wɔde tia mmea ano na etutu ase so;

j) hwɛ sɛ, wɔ aman a owu asotwe (death penalty) da so wɔ hɔ mu no, wɔrenni owu asotwe so wɔ mmea a wɔyem anaa wɔma nufu so;

k) hwɛ sɛ mmea ne mmarima nya hokwan pɛ wɔ akwan a wɔfa so hwɛ sɛ obi yɛ ɔdwanefo (refugee status determination procedures) ho, na mmea adwanefo nya ahobammɔ ne mfaso nyinaa a amanaman adwanefo mmara (international refugee law) hyɛ ho bɔ no koraa, a wɔn ankasa nipadua ho nkrataa (identity documents) ne nkrataa afoforo ka ho.

Ɔfa 5: Nneyɛe a Ɛde Ɔhaw Ba Ase Tutu

Aman a wɔaka ho bɛbara na wɔabu nneyɛe a ɛde ɔhaw ba ahorow nyinaa a ɛsɛe mmea nnipa hokwan na ɛne amanaman gyinapɛn a wɔagye atom no nhyia no fɔ. Aman a wɔaka ho bɛtu mmara mu ne anammɔn afoforo nyinaa a ɛho hia de ayi saa nneyɛe no afi hɔ, a nea ɛka ho ne:

a) ɔmanfo nyinaa a wɔbɛma wɔn ani aba nneyɛe a ɛde ɔhaw ba no ho wɔ ɔmanfo afã nyinaa mu denam amannebɔ, sukuu mu ne sukuu akyi nhomasua, ne dwumadi a ɛkɔ ɔmanfo nkyɛn so;

b) mmara a asotwe wɔ akyi a wɔde bɛbara mmea awo mu twitwa (female genital mutilation) ahorow nyinaa, honam ho twitwa (scarification), mmea awo mu twitwa a ayaresafo anaa ayaresafo aboafo yɛ, ne nneyɛe afoforo nyinaa, sɛnea ɛbɛyɛ a wobetutu ase;

c) mmoa a ɛho hia a wɔde bɛma wɔn a nneyɛe a ɛde ɔhaw ba ato wɔn no denam ɔsom titiriw te sɛ akwahosan ɔsom, mmara ne asɛnnibea mmoa, nkate ne adwene mu afotu, ne nsaanodwuma ho ntetee a ɛbɛma wɔatumi ahwɛ wɔn ho;

d) mmea a wɔwɔ asiane mu sɛ wɔde nneyɛe a ɛde ɔhaw ba, anaa basabasayɛ, ayayade ne ntoboaseɛ a ɛnni hɔ ahorow afoforo nyinaa bɛto wɔn so no ho bammɔ.

Ɔfa 6: Aware

Aman a wɔaka ho bɛhwɛ sɛ mmea ne mmarima nya hokwan pɛ na wobu wɔn sɛ ayɔnkofo a wɔyɛ pɛ wɔ aware mu. Wɔbɛhyɛ ɔman mmara a ɛfata de ahyɛ bɔ sɛ:

a) aware biara rensi a ɛnyɛ sɛ afã abien no nyinaa de wɔn pɛ ne wɔn koma nyinaa apene so;

b) mfe a ɛsɛ sɛ ɔbaa du ansa na waware no ase bere no yɛ mfe 18;

c) wɔhyɛ ɔbarima baako ne ɔbaa baako aware (monogamy) nkuran sɛ aware kwan a ɛsen biara, na wɔde mmea hokwan wɔ aware ne abusua mu kɔ anim na wɔbɔ ho ban, a nea ɛka ho ne aware a ɔbarima ware mmea pii (polygamous marital relationships) mu;

d) wɔbɛkyerɛw aware biara ato hɔ na wɔakyerɛw ato hɔ sɛnea ɔman mmara kyerɛ no, na ama mmara agye atom;

e) okunu ne ɔyere no bɛyɛ adwene abien biako apaw wɔn aware mu agyapade nhyehyɛe (matrimonial regime) ne baabi a wɔbɛtena;

f) ɔbaa a waware wɔ hokwan sɛ ɔkora ne din a na ɔde frɛ no ansa na ɔreware no so, na ɔde di dwuma sɛnea ɔpɛ, ne nko anaa ɔne ne kunu abusua din abom;

g) ɔbaa wɔ hokwan sɛ ɔkora ne ɔman mu tradefo (nationality) so anaa ɔfa ne kunu de;

h) ɔbaa ne ɔbarima wɔ hokwan pɛ wɔ wɔn mma ɔman mu tradefo ho, gye sɛ ɛne ɔman mmara bi bɔ abira anaa ɛne ɔman ahobammɔ ho mfaso bɔ abira;

i) ɔbaa ne ɔbarima bɛbom de wɔn ho ama abusua no yiyedi ho bammɔ, na wɔabɔ wɔn mma ho ban na wɔatete wɔn;

j) bere a ɔbaa wɔ aware mu no, ɔwɔ hokwan sɛ onya n'ankasa agyapade na ɔhwɛ so na ɔde di dwuma sɛnea ɔpɛ.

Ɔfa 7: Atetekwaa, Aware Gyae ne Aware a Wɔasɛe

Aman a wɔaka ho bɛhyɛ mmara a ɛfata de ahwɛ sɛ mmea ne mmarima nya hokwan koro wɔ atetekwaa (separation), aware gyae (divorce) anaa aware a wɔasɛe (annulment) mu. Wɔ eyi mu no, wɔbɛhwɛ sɛ:

a) atetekwaa, aware gyae anaa aware sɛe bɛfa asɛnnibea ahyɛde so;

b) mmea ne mmarima wɔ hokwan koro sɛ wɔhwehwɛ atetekwaa, aware gyae anaa aware sɛe;

c) sɛ atetekwaa, aware gyae anaa aware sɛe ba a, mmea ne mmarima wɔ hokwan ne asodi a ɛne ne yɔnko de yɛ pɛ wɔ wɔn mma ho. Wɔ tebea biara mu no, mma no yiyedi na ɛsɛ sɛ edi kan;

d) sɛ atetekwaa, aware gyae anaa aware sɛe ba a, mmea ne mmarima wɔ hokwan sɛ wɔkyɛ agyapade a wɔnyaa no bom wɔ aware no mu no pɛpɛɛpɛ wɔ atɛntrenee mu.

Ɔfa 8: Atɛntrenee a Obiara Betumi Anya ne Ahobammɔ a Ɛyɛ Pɛ wɔ Mmara Anim

Mmea ne mmarima yɛ pɛ wɔ mmara anim, na wɔwɔ hokwan sɛ wonya ahobammɔ ne mfaso a ɛyɛ pɛ fi mmara mu. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn a ɛfata nyinaa de ahwɛ sɛ:

a) mmea betumi anya asɛnnibea ne mmara mu ɔsom yiye, a mmara mu mmoa a wontua ho ka (legal aid) ka ho;

b) wɔboa mpɔtam, ɔman, atuntummɔn ne Afrika asasetaw so nhyehyɛe a ɛpɛ sɛ ɛma mmea nya mmara mu ɔsom, a mmara mu mmoa a wontua ho ka ka ho;

c) wɔde nhomasua ne nhyehyɛe afoforo a ɛfata a ɛdɔɔso besi hɔ, a wɔde adwene titiriw besi mmea so, na wɔama obiara ani aba mmea hokwan ho;

d) wɔama ahyehyɛde a wɔhwɛ sɛ wodi mmara so (law enforcement organs) wɔ gyinabea nyinaa so nya ahoɔden ne nimdeɛ a wɔde bɛkyerɛ mmea ne mmarima pɛyɛ ho hokwan ase na wɔde adi dwuma yiye;

e) mmea nya ananmusifo pɛ wɔ asɛnnibea ne ahyehyɛde a wɔhwɛ sɛ wodi mmara so mu;

f) wɔsesa mmara ne nneyɛe a ɛwɔ hɔ a ɛyɛ nyiyimu, sɛnea ɛbɛyɛ a wɔde mmea hokwan bɛkɔ anim na wɔabɔ ho ban.

Ɔfa 9: Hokwan sɛ Wɔde Wɔn Ho Bɛhyɛ Amanyɔsɛm ne Gyinaesi Mu

1. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn pɔtee a ɛde nkɔso ba, de ama ɔmanfo nyinaa kyɛfa wɔ nniso mu ne mmea kyɛfa a ɛyɛ pɛ wɔ wɔn aman amanyɔsɛm mu akɔ anim, denam nhyehyɛe titiriw a ɛboa wɔn a wɔaka wɔn akyi (affirmative action), ɔman mmara a ɛma kwan, ne akwan afoforo so, de ahwɛ sɛ:

a) mmea de wɔn ho hyɛ abatow nyinaa mu a nyiyimu biara nni mu;

b) mmea nya ananmusifo pɛ ne mmarima wɔ gyinabea nyinaa so wɔ abatow ho nhyehyɛe nyinaa mu;

c) mmea yɛ ayɔnkofo a wɔne mmarima yɛ pɛ wɔ gyinabea nyinaa so wɔ Ɔman nhyehyɛe ne nkɔso dwumadi nhyehyɛe yɛ ne ne dwumadi mu.

2. Aman a wɔaka ho bɛhwɛ sɛ mmea ananmusifo ne wɔn kyɛfa wɔ gyinaesi gyinabea nyinaa so bɛkɔ soro na atu mpɔn.

Ɔfa 10: Asomdwoe Ho Hokwan

1. Mmea wɔ hokwan sɛ wɔtena ase asomdwoe mu, na wɔwɔ hokwan sɛ wɔde wɔn ho hyɛ asomdwoe nkɔanim ne ne so hwɛ mu.

2. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn a ɛfata nyinaa de ahwɛ sɛ mmea kyɛfa bɛkɔ soro:

a) wɔ asomdwoe ho nhomasua ne asomdwoe amammerɛ ho dwumadi nhyehyɛe mu;

b) wɔ nhyehyɛe ne akwan a wɔfa so siw ntawntawdi ano, wɔhwɛ so na wosiesie wɔ mpɔtam, ɔman, atuntummɔn, Afrika asasetaw ne amanaman gyinabea so mu;

c) wɔ mpɔtam, ɔman, atuntummɔn, Afrika asasetaw ne amanaman gyinaesi nhyehyɛe mu, de ahwɛ sɛ wɔbɔ wɔn a wɔhwehwɛ dwanekɔbea (asylum seekers), adwanefo (refugees), wɔn a wɔasan aba fie (returnees) ne wɔn a wɔatu wɔn afi wɔn fie (displaced persons), titiriw mmea, honam, adwene, asetena ne mmara mu ho ban;

d) wɔ nhyehyɛe a wɔde asi hɔ de hwɛ wɔn a wɔhwehwɛ dwanekɔbea, adwanefo, wɔn a wɔasan aba fie ne wɔn a wɔatu wɔn afi wɔn fie, titiriw mmea, atenae ne nkuraa so no gyinabea nyinaa mu;

e) wɔ ntawntawdi akyi nsiesie ne nkɔso foforo ho nhyehyɛe, ne yɛ ne ne dwumadi afã nyinaa mu.

3. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn a ɛho hia de atew sika a wɔsɛe wɔ asraafo so no so kɛse, na wɔde sika no ayɛ asetena mu nkɔso adwuma kɛse, na titiriw mmea nkɔanim.

Ɔfa 11: Mmea Ho Bammɔ wɔ Akodi a Wɔde Akode Di Mu

1. Aman a wɔaka ho hyɛ bɔ sɛ wobedi amanaman nnipa yiyedi mmara (international humanitarian law) a ɛfa akodi a wɔde akode di ho, a ɛka ɔmanfo, titiriw mmea, no so, na wɔahwɛ sɛ afoforo nso di so.

2. Aman a wɔaka ho, sɛnea asodi a amanaman nnipa yiyedi mmara de ato wɔn so kyerɛ no, bɛbɔ ɔmanfo a wɔnyɛ asraafo (civilians), a mmea ka ho, ho ban, ɛmfa ho ɔmanfo kuw a wofi mu, sɛ akodi a wɔde akode di si a.

3. Aman a wɔaka ho hyɛ bɔ sɛ wɔbɛbɔ mmea a wɔhwehwɛ dwanekɔbea, adwanefo, wɔn a wɔasan aba fie ne wɔn a wɔatu wɔn afi wɔn fie wɔ wɔn ankasa ɔman mu (internally displaced persons) ho ban fi basabasayɛ ahorow nyinaa, mmonnaato (rape) ne nna mu ayɛ bɔne ahorow afoforo ho, na wɔahwɛ sɛ wobu saa nneyɛe no sɛ ɔko mu nsɛmmɔne (war crimes), nnipa kuw sɛe (genocide) ne/anaa nsɛmmɔne a wɔde tia adesamma (crimes against humanity), na wɔde wɔn a wɔyɛ no ba atɛntrenee anim wɔ nsɛmmɔne ho asɛnnibea a ɛwɔ tumi mu.

4. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn a ɛho hia nyinaa de ahwɛ sɛ abofra biara, titiriw mmabaa a wonnii mfe 18, remfa ne ho nhyɛ akodi mu tẽẽ, na wɔremfa abofra biara nyɛ ɔsraani.

Ɔfa 12: Nhomasua ne Ntetee Ho Hokwan

1. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn a ɛfata nyinaa de abɛ:

a) yi mmea ho nyiyimu ahorow nyinaa afi hɔ, na wɔahyɛ bɔ sɛ wobenya hokwan ne kwan pɛ wɔ nhomasua ne ntetee mu;

b) yi adwenkyerɛ a ɛntumi nsesa a ɛwɔ nhoma a wɔde sua ade, sukuu nhyehyɛe ne amannebɔ nhyehyɛe (media) mu a ɛma saa nyiyimu no kɔ so no nyinaa afi hɔ;

c) bɔ mmea, titiriw abeawa, ho ban fi ayayade ahorow nyinaa ho, a nea ɛka ho ne nna mu ɔhaw (sexual harassment) wɔ sukuu ne nhomasua ahyehyɛde afoforo mu, na wɔahyɛ asotwe ama wɔn a wɔyɛ saa nneyɛe no;

d) ma mmea a wɔhyia ayayade ne nna mu ɔhaw no nya afotu ne asetena siesie ho ɔsom;

e) de mmea ne mmarima su ho nimdeɛ (gender sensitisation) ne nnipa hokwan ho nhomasua bɛka sukuu nhyehyɛe nyinaa ho wɔ nhomasua gyinabea nyinaa so, a akyerɛkyerɛfo ntetee ka ho.

2. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn pɔtee a ɛde nkɔso ba de abɛ:

a) ma akenkan ne akyerɛw nimdeɛ akɔ anim wɔ mmea mu;

b) ma mmea nhomasua ne ntetee akɔ anim wɔ gyinabea nyinaa so ne nimdeɛ afã nyinaa mu, titiriw wɔ nyansahu ne mfiridwuma (science and technology) mu;

c) ma mmabaa a wɔbɛkɔ sukuu ne ntetee ahyehyɛde afoforo mu na wɔatena hɔ akɔ awiei akɔ anim, na wɔayɛ dwumadi nhyehyɛe ama mmea a wogyaa sukuu ntɛm.

Ɔfa 13: Sikasɛm ne Asetena mu Yiyedi Ho Hokwan

Aman a wɔaka ho bɛpene mmara ne akwan afoforo so na wɔde adi dwuma de ahyɛ bɔ sɛ mmea benya kwan pɛ wɔ adwuma ne adwuma mu nkɔanim ne sikasɛm mu akwan afoforo mu. Wɔ eyi mu no, wɔbɛ:

a) ma kwan a ɛyɛ pɛ a wɔfa so nya adwuma akɔ anim;

b) ma hokwan a ɛne sɛ mmea ne mmarima benya akatua pɛ wɔ adwuma a ne bo yɛ pɛ ho no akɔ anim;

c) hwɛ sɛ biribiara da adi pefee wɔ mmea adwuma ma, wɔn nkɔanim ne wɔn adwuma mu yi mu, na wɔako atia nna mu ɔhaw wɔ adwumayɛbea na wɔatwe ho aso;

d) hyɛ bɔ sɛ mmea wɔ ahofadi sɛ wɔpaw wɔn adwuma, na wɔbɔ wɔn ho ban fi wɔn adwuma wuranom a wɔsɛe na wɔde wɔn hokwan titiriw a apam, mmara ne nhyehyɛe a ɛwɔ hɔ seesei agye atom na ahyɛ ho bɔ no di wɔn ho dwa ho;

e) ma tebea a ɛde mmea adwuma ne sikasɛm mu dwumadi bɛkɔ anim na ɛbɛboa ho aba, titiriw wɔ adwuma a wɔnhyehyɛɛ no wɔ aban nhyehyɛe mu (informal sector) mu;

f) de ahobammɔ ne asetena mu nsiakyibaa (social insurance) nhyehyɛe besi hɔ ama mmea a wɔyɛ adwuma wɔ adwuma a wɔnhyehyɛɛ no wɔ aban nhyehyɛe mu, na wɔama wɔn ani aba ho sɛ wɔbɛka ho;

g) hyɛ mfe a ɛsɛ sɛ obi du ansa na wayɛ adwuma, na wɔabara sɛ wɔde mmofra a wonnii saa mfe no bɛyɛ adwuma, na wɔabara, wɔako atia na wɔatwe aso wɔ mmofra ho ayɛ bɔne ahorow nyinaa ho, titiriw abeawa;

h) tu anammɔn a ɛho hia de agye mmea adwuma a wɔyɛ wɔ fie no bo wɔ sikasɛm mu atom;

i) hyɛ bɔ sɛ mmea benya awo ho adwuma mu ahomegyebere (maternity leave) a ɛdɔɔso a wotua ho ka, ansa na wɔawo ne wɔwo wie akyi, wɔ ankorankoro adwuma ne aban adwuma mu nyinaa;

j) hwɛ sɛ wɔde towhyɛ mmara bɛyɛ adwuma wɔ mmea ne mmarima so pɛ;

k) gye mmea a wotua wɔn akatua (salaried women) hokwan sɛ wonya mmoa ne akatua koro a wɔde ma mmarima a wotua wɔn akatua ma wɔn ahokafo ne wɔn mma no tom, na wɔde adi dwuma;

l) gye tom sɛ awofo baanu no na asodi titiriw wɔ wɔn so wɔ mmofra ntetee ne wɔn nkɔso ho, na eyi yɛ asetena mu dwuma a Ɔman no ne ankorankoro adwumayɛfo wɔ asodi a ɛto so abien wɔ ho;

m) tu mmara ne amammui anammɔn a etu mpɔn de asiw mmea ho ayɛ bɔne ne ayayade wɔ dwadi ho dawurubɔ (advertising) ne nna ho mfonini ne nsɛm a ɛho ntew (pornography) mu ano.

Ɔfa 14: Akwahosan ne Awo Ho Hokwan

1. Aman a wɔaka ho bɛhwɛ sɛ wobu mmea akwahosan ho hokwan, a nna ne awo ho akwahosan ka ho, na wɔde kɔ anim. Eyi mu bi ne:

a) hokwan sɛ wɔhwɛ wɔn awo so;

b) hokwan sɛ wosi gyinae sɛ wɔbɛwo mma anaa wɔrenwo, mma dodow a wɔbɛwo ne bere a ɛbɛda mma awo ntam;

c) hokwan sɛ wɔpaw awo ano siw kwan (contraception) biara;

d) hokwan sɛ wɔbɔ wɔn ho ban na wɔbɔ wɔn ho ban fi nyarewa a wonya fi nna mu (sexually transmitted infections) ho, a HIV/AIDS ka ho;

e) hokwan sɛ wɔbɛma wɔn amanneɛ afa wɔn ankasa akwahosan tebea ne wɔn yɔnko akwahosan tebea ho, titiriw sɛ wanya nyarewa a wonya fi nna mu, a HIV/AIDS ka ho a, sɛnea amanaman gyinapɛn a wɔagye atom ne nneyɛe a eye sen biara kyerɛ;

g) hokwan sɛ wonya abusua nhyehyɛe (family planning) ho nhomasua.

2. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn a ɛfata nyinaa de abɛ:

a) ma mmea, titiriw wɔn a wɔte nkuraase, nya akwahosan ɔsom a ɛdɔɔso, ne bo nyɛ den na obiara betumi anya, a amannebɔ, nhomasua ne nkitahodi ho dwumadi nhyehyɛe ka ho;

b) si awo ansa, awo bere ne awo akyi akwahosan ne aduan pa ho ɔsom ma mmea bere a wɔyem ne bere a wɔma nufu, na wɔhyɛ nea ɛwɔ hɔ dedaw no mu den;

c) bɔ mmea awo ho hokwan ho ban denam ayaresa kwan so a wɔbɛma kwan ma wɔatu nyinsɛn (medical abortion) wɔ nna mu ntohyɛ, mmonnaato, abusuafo ntam nna (incest), ne bere a sɛ nyinsɛn no kɔ so a ɛde ɛna no adwene ne ne honam akwahosan anaa ɛna no nkwa anaa ɔba a ɔwɔ yafunu mu no nkwa bɛto asiane mu.

Ɔfa 15: Aduan Ahobammɔ Ho Hokwan

Aman a wɔaka ho bɛhwɛ sɛ mmea wɔ hokwan sɛ wonya aduan pa a ɛdɔɔso. Wɔ eyi mu no, wɔbɛtu anammɔn a ɛfata de abɛ:

a) ma mmea anya nsu a ɛho tew a wɔnom, fie mu ogya ho nneɛma fibea, asase, ne akwan a wɔfa so yɛ aduan pa;

b) si nneɛma kyekyɛ ne akorae nhyehyɛe a ɛdɔɔso de ahwɛ sɛ aduan ahobammɔ (food security) wɔ hɔ.

Ɔfa 16: Hokwan sɛ Wonya Tenabea a Ɛfata

Mmea wɔ hokwan sɛ wonya kwan pɛ wɔ tenabea ho, na wɔtena ase tebea a ɛfata mu wɔ beae a ɛho tew na ɛyɛ akwahosan mu. Sɛnea ɛbɛyɛ a mmea benya saa hokwan yi no, Aman a wɔaka ho bɛma mmea, ɛmfa ho sɛ wɔaware anaa wɔnwaree, anya tenabea a ɛfata.

Ɔfa 17: Hokwan sɛ Wɔtena Amammerɛ a Eye Mu

1. Mmea wɔ hokwan sɛ wɔtena amammerɛ tebea a eye mu, na wɔde wɔn ho hyɛ amammerɛ ho nhyehyɛe ho gyinaesi mu wɔ gyinabea nyinaa so.

2. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn a ɛfata nyinaa de ama mmea kyɛfa wɔ amammerɛ ho nhyehyɛe yɛ mu akɔ soro wɔ gyinabea nyinaa so.

Ɔfa 18: Hokwan sɛ Wɔtena Abɔde Mu Tebea a Ɛho Tew na Ɛbɛtena Hɔ Daa Mu

1. Mmea wɔ hokwan sɛ wɔtena abɔde mu tebea a ɛho tew na ɛbɛtena hɔ daa (sustainable) mu.

2. Aman a wɔaka ho bɛtu anammɔn a ɛfata nyinaa de abɛ:

a) hwɛ sɛ mmea kyɛfa wɔ abɔde mu tebea ho nhyehyɛe, ne so hwɛ ne ne bammɔ, ne abɔde mu ahonyade a wɔde di dwuma a ɛbɛtena hɔ daa mu bɛkɔ soro wɔ gyinabea nyinaa so;

b) ma nhwehwɛmu ne sika a wɔde hyɛ ahoɔden fibea foforo ne nea ɛsan ba bio (new and renewable energy sources) ne mfiridwuma a ɛfata mu, a amannebɔ mfiridwuma (information technologies) ka ho, akɔ anim, na wɔama kwan ma mmea anya na wɔde wɔn ho ahyɛ ne so hwɛ mu;

c) bɔ mmea tete nimdeɛ nhyehyɛe (indigenous knowledge systems) ho ban na wɔma ɛkɔ anim;

d) hyehyɛ sɛnea wɔhwɛ fie nwura so, wɔyɛ ho adwuma, wɔkora so na wotu gu;

e) hwɛ sɛ wodi gyinapɛn a ɛfata so wɔ nwura a ɛyɛ awuduru (toxic waste) a wɔkora so, wɔsoa kɔ na wotu gu ho.

Ɔfa 19: Nkɔso a Ɛbɛtena Hɔ Daa Ho Hokwan

Mmea wɔ hokwan sɛ wonya wɔn nkɔso a ɛbɛtena hɔ daa (sustainable development) ho hokwan no koraa. Wɔ eyi mu no, Aman a wɔaka ho no bɛtu anammɔn a ɛfata nyinaa de abɛ:

a) de mmea ne mmarima su ho adwene bɛka ɔman nkɔso ho nhyehyɛe akwan ho;

b) hwɛ sɛ mmea de wɔn ho hyɛ nkɔso ho nhyehyɛe ne dwumadi nhyehyɛe ho adwene a wɔbɔ, gyinaesi, ne dwumadi ne ne ho nhwehwɛmu mu wɔ gyinabea nyinaa so;

c) ma mmea kwan a wɔfa so nya na wɔhwɛ nneɛma a wɔde yɛ adwuma (productive resources) te sɛ asase so akɔ anim, na wɔhyɛ bɔ sɛ wɔwɔ agyapade ho hokwan;

d) ma mmea kwan a wɔfa so nya bosea (credit), ntetee, nimdeɛ nkɔso ne kuadwuma ho afotu ɔsom (extension services) akɔ anim wɔ nkuraase ne nkurow so, sɛnea ɛbɛyɛ a mmea asetena bɛyɛ papa na ohia a ɛwɔ mmea mu no so atew;

e) de nnipa nkɔso ho nsɛnkyerɛnne (indicators of human development) a ɛfa mmea ho titiriw bɛka ho bere a wɔreyɛ nkɔso ho nhyehyɛe ne dwumadi nhyehyɛe; na

f) hwɛ sɛ wiase nkitahodi (globalisation) nsunsuanso bɔne ne nsunsuanso bɔne biara a efi dwadi ne sikasɛm ho nhyehyɛe ne dwumadi nhyehyɛe a wɔde di dwuma mu no so bɛtew akodu ase koraa ama mmea.

Ɔfa 20: Akunafo Hokwan

Aman a wɔaka ho bɛtu mmara mu anammɔn a ɛfata de ahwɛ sɛ akunafo nya nnipa hokwan nyinaa denam nhyehyɛe a edi so yi a wɔde bedi dwuma so:

a) sɛ wɔrenyɛ akunafo atirimɔden, wɔremmu wɔn animtiaa, na wɔrenyɛ wɔn nneyɛe a ɛtew wɔn animuonyam so;

b) sɛ ɔkunafo bɛyɛ ne mma ho ɔhwɛfo ne wɔn ho banbɔfo ankasa bere a ne kunu awu akyi, gye sɛ eyi ne mma no mfaso ne wɔn yiyedi bɔ abira;

c) sɛ ɔkunafo wɔ hokwan sɛ ɔsan ware, na sɛ ɛba saa a, ɔware obi a ɔno ankasa apaw no.

Ɔfa 21: Agyapade Mu Kyɛfa Ho Hokwan

1. Ɔkunafo wɔ hokwan sɛ onya kyɛfa a ɛfata wɔ atɛntrenee mu wɔ ne kunu agyapade a wɔde gyaw no mu. Ɔkunafo wɔ hokwan sɛ ɔkɔ so tena aware fie no mu. Sɛ ɔsan ware a, ɔbɛkora saa hokwan yi so sɛ fie no yɛ ne de anaa wanya no sɛ agyapade a.

2. Mmea ne mmarima wɔ hokwan sɛ wonya wɔn awofo agyapade mu kyɛfa a ɛfata wɔ atɛntrenee mu.

Ɔfa 22: Mmea Mpanyin Ho Bammɔ Titiriw

Aman a wɔaka ho no hyɛ bɔ sɛ wɔbɛ:

a) bɔ mmea mpanyin ho ban na wɔatu anammɔn pɔtee a ɛne wɔn honam, sikasɛm ne asetena mu ahiade hyia, ne kwan a wɔfa so nya adwuma ne adwuma ho ntetee;

b) hwɛ sɛ mmea mpanyin wɔ hokwan sɛ wɔde wɔn ho fi basabasayɛ ho, a nna mu ayayade ka ho, ne nyiyimu a egyina mfe so ho, na wɔwɔ hokwan sɛ wɔne wɔn di no animuonyam mu.

Ɔfa 23: Mmea a Wɔwɔ Dɛm Ho Bammɔ Titiriw

Aman a wɔaka ho no hyɛ bɔ sɛ wɔbɛ:

a) hwɛ sɛ wɔbɔ mmea a wɔwɔ dɛm (women with disabilities) ho ban, na wɔatu anammɔn pɔtee a ɛne wɔn honam, sikasɛm ne asetena mu ahiade hyia, de ama wɔanya adwuma, adwuma ho ntetee ne nsaanodwuma ntetee, ne wɔn kyɛfa wɔ gyinaesi mu ho kwan;

b) hwɛ sɛ mmea a wɔwɔ dɛm wɔ hokwan sɛ wɔde wɔn ho fi basabasayɛ ho, a nna mu ayayade ka ho, ne nyiyimu a egyina dɛm so ho, na wɔwɔ hokwan sɛ wɔne wɔn di no animuonyam mu.

Ɔfa 24: Mmea a Wɔwɔ Ahohia Mu Ho Bammɔ Titiriw

Aman a wɔaka ho no hyɛ bɔ sɛ wɔbɛ:

a) hwɛ sɛ wɔbɔ mmea ahiafo ne mmea a wɔyɛ abusua atitiriw ho ban, a mmea a wofi ɔmanfo kuw a wɔapia wɔn akɔ nkyɛn (marginalized population groups) mu ka ho, na wɔama wɔn tebea a ɛne wɔn tebea ne wɔn honam, sikasɛm ne asetena mu ahiade titiriw hyia;

b) hwɛ sɛ mmea a wɔyem anaa wɔma nufu, anaa mmea a wɔde wɔn ato afiase (women in detention) hokwan wɔ hɔ, denam tebea a ɛne wɔn tebea hyia a wɔbɛma wɔn so, ne hokwan sɛ wɔne wɔn di no animuonyam mu.

Ɔfa 25: Nsiesie Akwan

Aman a wɔaka ho bɛhyɛ bɔ sɛ wɔbɛ:

a) ma nsiesie akwan (remedies) a ɛfata ama ɔbaa biara a wɔabu ne hokwan anaa n'ahofadi, sɛnea wɔagye atom wɔ ha no, so;

b) hwɛ sɛ asɛnnibea, amammui anaa mmarahyɛ atumfo a wɔwɔ tumi mu, anaa tumi foforo biara a ɛwɔ tumi mu a mmara ahyɛ ho nhyehyɛe, na wosi saa nsiesie akwan no ho gyinae.

Ɔfa 26: Dwumadi ne So Hwɛ

1. Aman a wɔaka ho bɛhwɛ sɛ wɔde Nhyehyɛe Mmara yi di dwuma wɔ ɔman gyinabea so, na wɔ wɔn amanneɛbɔ nkrataa a wɔde ma bere ne bere sɛnea Afrika Apam Krataa no Ɔfa 62 kyerɛ no mu, wɔakyerɛ mmara ne anammɔn afoforo a wɔatu de ama hokwan a wɔagye atom wɔ ha no aba mu koraa.

2. Aman a wɔaka ho hyɛ bɔ sɛ wɔbɛtu anammɔn a ɛho hia nyinaa, na titiriw wɔbɛma sika ne nneɛma afoforo de ama hokwan a wɔagye atom wɔ ha no adi dwuma koraa na atu mpɔn.

Ɔfa 27: Nkyerɛase

Afrika Asɛnnibea a Ɛhwɛ Nnipa ne Aman Hokwan So (African Court on Human and Peoples' Rights) na ɛbɛhwɛ nkyerɛase ho nsɛm a ɛbɛsɔre afi Nhyehyɛe Mmara yi a wɔde di dwuma anaa wɔde yɛ adwuma mu.

Ɔfa 28: Nsa Hyɛ, Apene ne Mu Kɔ

1. Nhyehyɛe Mmara yi bue ma Aman a wɔaka ho sɛ wɔde wɔn nsa bɛhyɛ ase (signature), wɔbɛpene so (ratification) na wɔakɔ mu (accession), sɛnea wɔn ankasa ɔman mmara nhyehyɛe titiriw akwan kyerɛ.

2. Wɔde apene ho nkrataa anaa mu kɔ ho nkrataa bɛkora AU Kɔmisiɔn no Guanhwɛfo (Chairperson of the Commission of the AU) nkyɛn.

Ɔfa 29: Bere a Ɛbɛfi Ase Ayɛ Adwuma

1. Nhyehyɛe Mmara yi bɛfi ase ayɛ adwuma nnafua aduasa (30) wɔ apene ho krataa a ɛto so dunum (15) no a wɔde akora akyi.

2. Ɔman biara a ɔbɛkɔ Nhyehyɛe Mmara yi mu bere a afi ase ayɛ adwuma akyi no, Nhyehyɛe Mmara no bɛfi ase ayɛ adwuma ama no da a ɔde ne mu kɔ ho krataa akora no.

3. AU Kɔmisiɔn no Guanhwɛfo bɛbɔ Aman a wɔwɔ Ahyehyɛde no mu (Member States) nyinaa amanneɛ sɛ Nhyehyɛe Mmara yi afi ase ayɛ adwuma.

Ɔfa 30: Nsakrae ne Nhwehwɛmu Foforo

1. Ɔman biara a waka ho betumi de nsusuwii ama sɛ wɔnsesa (amendment) anaa wɔnsan nhwehwɛ (revision) Nhyehyɛe Mmara yi mu.

2. Wɔbɛkyerɛw nsakrae anaa nhwehwɛmu foforo ho nsusuwii de akɔma AU Kɔmisiɔn no Guanhwɛfo, na ɔde bɛkɔma Aman a wɔaka ho no wɔ nnafua aduasa (30) mu wɔ bere a onyae no akyi.

3. Nhyiamu Kɛse no, sɛ Afrika Kɔmisiɔn no tu fo wie a, bɛhwehwɛ saa nsusuwii yi mu wɔ afe baako (1) mu wɔ bere a wɔbɔɔ Aman a wɔaka ho no amanneɛ akyi, sɛnea ɔfa yi nkyekyɛmu 2 kyerɛ no.

4. Nhyiamu Kɛse no bɛpene nsakrae anaa nhwehwɛmu foforo so denam nnipa dodow kakraa a wɔboro fã (simple majority) so.

5. Nsakrae no bɛfi ase ayɛ adwuma ama Ɔman biara a wagye atom nnafua aduasa (30) wɔ bere a AU Kɔmisiɔn no Guanhwɛfo anya agyede no ho amanneɛ akyi.

Ɔfa 31: Nhyehyɛe Mmara Yi Gyinabea

Nhyehyɛe Mmara yi mu nsɛm biara rensɛe nhyehyɛe a eye sen saa a ɛboa ma mmea hokwan ba mu, a ɛwɔ Aman a wɔaka ho no ɔman mmara mu, anaa atuntummɔn, Afrika asasetaw, anaa amanaman apam, ntam nhyehyɛe anaa nhwehwɛ biara a ɛyɛ adwuma wɔ saa Aman a wɔaka ho yi mu.

Ɔfa 32: Ntam Bere Nhyehyɛe

Bere a wɔnnya nsii Afrika Asɛnnibea a Ɛhwɛ Nnipa ne Aman Hokwan So no ase no, Afrika Kɔmisiɔn a Ɛhwɛ Nnipa ne Aman Hokwan So na ɛbɛhwɛ nkyerɛase ho nsɛm a ɛbɛsɔre afi Nhyehyɛe Mmara yi a wɔde di dwuma ne wɔde yɛ adwuma mu.

Wɔpenee so wɔ Afrika Nkabom Nhyiamu Kɛse no Nhyiamu Daa a Ɛto so Abien mu, Maputo, 11 July 2003.

About this version

RFLD produced this Twi translation in 2026 from the official English text adopted by the African Union Assembly in Maputo on 11 July 2003. It follows the structure of the original: preamble and 32 articles, with the same numbering.

It is a working translation for awareness, training and advocacy. Native speakers and lawyers can send corrections to programs@rflgd.org. Each validated correction will be added to the next version.

Learn more: Maputo Barometer · free online course · all languages

SharefXinWA
Stay close to the movement.
Field notes, data releases and calls for proposals, in English or French. No more than one email a month.

Stand with African women. Your support moves resources to the frontline.Partner with usDonate